نگاهی به خاطرات عارف قزوینی، محمدعلی سپانلو

«خاطرات عارف قزوینی به همراه اشعار منتشر نشده» نام کتابی است که نخستین نشست نقد و بررسی مرکز فرهنگی شهر کتاب در فروردین ۱۳۸۹ به گفتگو پیرامون آن اختصاص یافت. کتاب یادشده به کوشش مهدی نورمحمدی، با مقدمه ایرج افشار و توسط انتشارات سخن منتشر شده است. تاریخ نوشته شدن خاطرات که جزو مطالب نویافته محسوب می‌شود، عمدتا به سال ۱۳۱۵ خورشیدی و دوره اقامت عارف در روستاهای لرستان بازمی‌گردد. مهدی نورمحمدی پیشتر دو کتاب «عارف قزوینی، نغمه‌سرای ملی ایران» و «دیوان عارف قزوینی» را هم به بازار کتاب عرضه کرده بود و در حال حاضر «دیوان کامل عارف» و «نامه‌های عارف قزوینی» را در دست انتشار دارد. خاطرات نویافته عارف تاکنون کجا بوده‌ است؟ عارف، پیام‌رسان انقلاب مشروطیت محمدعلی سپانلو، شاعر و پژوهشگر ادبی با اشاره به نقش بزرگ عارف در انتقال پیام انقلاب مشروطه با زبان ساده به توده مردم گفت: «در روزگاری که شاید حتی پنج درصد ایرانی‌ها هم باسواد نبودند، عارف با شعرهای ساده‌اش اصول قانون اساسی مشروطه، همچون برابری مردم در برابر قانون را به آنها آموزش می‌داد. در آن دوران گرامافون ابزاری شیک بود که عامه مردم به هیچ وجه به آن دسترسی نداشتند و ایستگاه رادیوئی‌ای هم وجود نداشت، اما گفته می‌شود فقط به فاصله ۲۴ ساعت از اجرای یک تصنیف توسط عارف، این تصنیف دهان به دهان می‌چرخید. مادربزرگ من که سواد خواندن و نوشتن نداشت، تصنیف «شسته» عارف را از حفظ بلد بود.» مولف کتاب «چهار شاعر آزادی»، با اشاره به اینکه که در کتاب خود به بررسی زندگی عارف، میرزاده عشقی، محمدتقی بهار و فرخی یزدی پرداخته، تاکید کرد: «این چهار نفر تیپ‌هایی هستند که زائیده انقلاب مشروطه به حساب می‌آیند و محوریت دو مقوله وطن و آزادی را می‌توان فصل مشترک آنها دانست. انقلاب مشروطه نه فقط در ایران حادثه‌ای شگفت بود که وقوع آن در سراسر منطقه نیز رویدای بسیار مهم تلقی می‌شود؛ چرا که در این منطقه برای اولین بار رعیت را به ملت بدل کرد و بر همین اساس باعث شد برای ملت حقوق و برای دولت وظایف قائل شوند.» «عارف پدیده‌ای است که گویی از داخل یک رمان بیرون آمده.» سپانلو با بیان این نکته چنین توضیح داد: «عارف روزهایش را با مبارزه سپری می‌کرد. او فردی عصبی، غمگین و در عین حال شوخ طبع بود. البته آدمی چنان عبوس، در زندگی شخصی فردی موفق تلقی می‌شد. عارف زندگی خوبی داشت، از درآمد خوبی برخوردار بود، از چهره و صدایی خوش بهره می‌برد و توانسته بود با چهار نفر از دختران ناصرالدین شاه رابطه برقرار کند. شخصیت عارف به گونه‌ای است که بیش از سه شاعر هم عصر او مرا به خود جذب کرده و باید بگویم به نظر من عارف پدیده‌ای است که انگار از یک رمان بیرون آمده. البته هر یک از شاعرانی که در کتاب «چهار شاعر آزادی» از آنها سخن به میان آورده‌ام، در آموزش مردم و دادن ایده‌های دنیای جدید به آنها نقش مهمی ایفا کرده‌اند.» سپانلو در ادامه به رابطه خوب عارف و رضاخان اشاره کرد و گفت: «در حالیکه عارف در دوران سردار سپهی رضاخان او را ستوده بود و با رسیدن وی به پادشاهی می‌توانست از موقعیتی ممتاز برخوردار شود، روز تاجگذاری رضاخان از تهران بیرون رفت تا مبادا مجبور به خواندن تصنیف شود. عارف توانسته با چنین رفتاری ارزش‌هائی خاص را در خاطره قومی ما تثبیت کند. البته بی‌انصافی درباره دیگران هم در نوشته‌های عارف کاملا مشهود است. ما بایستی بکوشیم نگرشی «معدلی» نسبت به زندگی افراد داشته باشیم و نباید از یاد برد که محکوم کردن مطلق کسی به خاطر یکی دو اشتباه یا رفتار نادرست نمی‌تواند شیوه‌ای راهگشا باشد.» علاوه بر وجود برخی اشتباه‌های وزنی در تعدادی از شعرهای عارف که سپانلو آنها را نتیجه کم‌دقتی مصحح دانست، وی به نحوه حذف برخی واژه‌ها هم ایراد گرفت و گفت: «مصحح می‌توانست با حذف برخی واژه‌ها به جای آنها نقطه‌چین بگذارد، اما ایشان پس انجام این کار در پاورقی نوشته که این کلمه خوانده نشد! چطور ممکن است این کلمه‌ها خوانده نشوند؟ می‌توان نوشت که چون این کلمه رکیک بود از کتاب برداشته شد، اما نمی‌توان گفت که خوانده نمی‌شد. انجام چنین رفتاری اصلا با روحیه شاعری چون عارف هم سازگار نیست. کسی که در مورد عارف کار می‌کند باید مثل خود او صریح باشد. البته پیشتر آقای سیف آزاد هم در دیوانی که از اشعار عارف ترتیب داده‌،هرجا که خواسته به سلیقه خود در تعابیر و واژگان شعری عارف دست‌کاری کرده است.» کاش عارف مشاهده‌هایش از لرستان را ثبت می‌کرد فرید قاسمی، پژوهشگر تاریخ مطبوعات با بیان اینکه کاش عارف به جای تلاش برای آغاز پژوهش روی تاریخ لرستان به ثبت دقیق مشاهده‌هایش از خرم‌آباد و لرستان می‌پرداخت تصریح کرد: «متاسفانه آنچه هم که در نوشته‌های پراکنده عارف درباره لرستان آمده دقیق و قابل استناد نیست و اگر او فقط به ثبت مشاهده‌هایش از این منطقه می‌پرداخت، اکنون ما با منبعی معتبر و ارزشمند در موضوع لرستان‌پژوهی روبرو می‌شدیم.» «تکرار مکررات و پراکنده‌نویسی از دیگر ویژگی‌های خاطرات عارف است.» قاسمی با بیان نکته فوق ادامه داد: «خود عارف گفته من قصد تاریخ‌نویسی ندارم و در پراکنده‌نویسی هم نظیری برای خود نمی‌بینم. البته این خاطرات با بدبینی مطلق نیز توام شده که عارف با پذیرش این نکته می‌گوید نمی‌شود انسان یک عمر بد ببیند و بدبین نباشد.» عارف اولین ترانه‌سرای واقعی ایران امین‌الله رشیدی، آهنگساز و خواننده در ادامه برنامه عارف را نخستین ترانه‌سرا و تصنیف‌ساز واقعی ایران دانست و گفت اگرچه پیش از وی کسانی به ساخت تصنیف پرداخته‌اند، اولین تصنیف‌ساز ایران به معنای واقعی کلمه کسی جز عارف نیست. او طنزپردازی را هم به عنوان یکی دیگر از خصایص عارف برشمرد. احمد سمیعی گیلانی، سردبیر مجله نامه فرهگستان و مسئول بخش ادبیات معاصر در فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی هم گفت: «متاسفانه بحث در مقوله تصنیف در تاریخ ادبیات ما مغفول مانده است گزارش نشست شهر کتاب: http://www.bookcity.org/detail/317/ro...