ભારતને જોડનાર આદિ શંકરાચાર્યનું અદ્વૈત દર્શન

આદિ શંકરાચાર્ય વિશેના એવા ૫ તથ્યો જે આધુનિક ભારત માટે પણ એટલા જ આશ્ચર્યજનક છે ભારતીય ઇતિહાસના ફલક પર જ્યારે આઠમી સદીના ભારત તરફ દૃષ્ટિ કરીએ છીએ, ત્યારે એક અત્યંત અરાજક અને વૈચારિક રીતે વિખરાયેલું ચિત્ર સામે આવે છે. એ સમયે ભારત લગભગ ૮૪ જેટલા નાના-મોટા સંપ્રદાયોમાં વિભાજિત હતું, જેઓ પરસ્પર સંઘર્ષમાં રત હતા. આવા સમયે માત્ર ૮ વર્ષની ઉંમરે શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત બની, ૩૨ વર્ષની અલ્પ આયુમાં આખા રાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક ભૂમિતિ બદલી નાખનાર એક યુવાન એટલે આદિ શંકરાચાર્ય. એક સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસકાર તરીકે જ્યારે આપણે તેમના જીવનનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ, ત્યારે તેમની દૂરંદેશી આજના આધુનિક મેનેજમેન્ટ અને વિજ્ઞાનને પણ સ્તબ્ધ કરી દે તેવી જણાય છે. ૧. મંત્ર, તંત્ર અને યંત્ર: કુરિતીઓનું નિર્મૂલન અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ આજે પણ 'તંત્ર' શબ્દ આવતા જ લોકોના મનમાં અંધશ્રદ્ધા કે નકારાત્મકતાના ભાવો જાગે છે, પરંતુ શંકરાચાર્યએ તેને એક શુદ્ધ કાર્યપ્રણાલી (System) તરીકે સ્થાપિત કરી હતી. તેમણે તે સમયના સમાજમાં વ્યાપ્ત 'વામાચાર' ની કુરિતીઓ, જેમાં પશુબલિ અને પંચમકાર (માંસ, મદિરા વગેરે) જેવા સ્થૂળ ભોગનો પ્રભાવ હતો, તેનો અંત આણ્યો. તેમણે આપેલી વ્યાખ્યા મુજબ: મંત્ર: તે એક 'સિદ્ધાંત' (Theory/Knowledge) છે, જે ઋષિઓએ તપ દ્વારા સાક્ષાત્કાર કર્યો છે. તંત્ર: તે જ્ઞાનને પૃથ્વી પર ઉતારવા માટેનું 'વ્યવસ્થાતંત્ર' (System/Technique) છે. યંત્ર: આ વ્યવસ્થાને અમલમાં મૂકવા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલો ભૌગોલિક અને આધ્યાત્મિક 'નકશો' (Map/Guideline) છે. શંકરાચાર્યએ 'સૌંદર્ય લહરી' દ્વારા શક્તિના સ્વરૂપને વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજાવ્યું કે તે પરબ્રહ્મનું ક્રિયાત્મક સ્વરૂપ છે, જે પંચમહાભૂતો દ્વારા સૃષ્ટિનું નિર્માણ કરે છે. તેમણે 'શ્રી વિદ્યા' ની રચના કરી નકારાત્મક પ્રથાઓને પૂજા પદ્ધતિમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર કરી દીધી. ૨. સામાજિક એકતાની અદ્ભુત વ્યૂહરચના: પંચદેવ ઉપાસના અને દેવતાઓનું 'સૌમ્ય' સ્વરૂપ શંકરાચાર્યના સમયમાં શૈવ અને વૈષ્ણવ સંપ્રદાયો વચ્ચે ભીષણ મતભેદો હતા. આ આંતરિક સંઘર્ષને ખતમ કરવા તેમણે એક અનોખી વ્યૂહરચના ઘડી, જેને 'પંચદેવ ઉપાસના' કહેવાય છે. તેમણે નિયમ બનાવ્યો કે વ્યક્તિ પોતાના ઇષ્ટદેવને કેન્દ્રમાં રાખે અને અન્ય ચાર દેવતાઓને ચાર ખૂણામાં સ્થાન આપે. આનાથી પરસ્પરનો દ્વેષ સમાપ્ત થયો. વધુમાં, તેમણે તે સમયના ઘણા દેવતાઓના 'ઉગ્ર' સ્વરૂપોને શાસ્ત્રાર્થ અને આધ્યાત્મિક શક્તિથી 'સૌમ્ય' (Soft/Siddha) સ્વરૂપમાં પરિવર્તિત કર્યા. તેમનો તર્ક એ હતો કે જો દેવતાઓનું સ્વરૂપ આશીર્વાદ આપતી મુદ્રામાં હશે, તો સામાન્ય જનતામાં ભયને બદલે ભક્તિ અને કલ્યાણકારી ભાવ જાગશે. ૩. અદ્વૈત વેદાંત: ભેદભાવમુક્ત સમાજનું દર્શન શંકરાચાર્યનું અદ્વૈત દર્શન માત્ર ગ્રંથો પૂરતું મર્યાદિત નહોતું. તેમણે માટી અને ઘડા અથવા સોના અને ઘરેણાંના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવ્યું કે જેમ આકાર બદલાવા છતાં મૂળ તત્વ (માટી કે સોનું) એક જ રહે છે, તેમ બાહ્ય ભિન્નતા છતાં તમામ મનુષ્યોમાં એક જ ચેતના (બ્રહ્મ) વ્યાપ્ત છે. "જ્યાં સુધી વ્યક્તિ બીજાને 'બીજો' સમજે છે, ત્યાં સુધી તે રાગ-દ્વેષથી મુક્ત થઈ શકતો નથી." તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સમાજની તમામ વિષમતાઓ અને દુઃખોનું મૂળ 'દ્વૈત' (ભેદભાવ) માં છે. જ્યારે અદ્વૈતનો અનુભવ થાય છે, ત્યારે સમગ્ર વિશ્વ 'નંદનવન' જેવું અને દરેક ભાષા 'વેદ' જેવી પવિત્ર લાગે છે. ૪. રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા: ઉત્તર-દક્ષિણનું ભૌગોલિક જોડાણ શંકરાચાર્ય એક શ્રેષ્ઠ સંગઠક હતા. તેમણે ભારતને વૈચારિક રીતે એક કરવા માટે જે પગલાં લીધાં તે આજે પણ અકબંધ છે. તેમણે ઉત્તર ભારતના વિદ્વાન મંડન મિશ્રને દક્ષિણના શ્રૃંગેરી મઠના વડા બનાવ્યા અને દક્ષિણ ભારતના પદ્મપાદાચાર્યને પૂર્વમાં પુરી મઠની જવાબદારી સોંપી.બદ્રીનાથ અને પશુપતિનાથ જેવા ઉત્તરના મંદિરોમાં દક્ષિણના પૂજારીઓ સેવા આપે તેવી પરંપરા તેમણે શરૂ કરી. કેરળના હોવા છતાં તેમણે મલયાલમને બદલે સંસ્કૃત ભાષા પસંદ કરી, કારણ કે તે સમયે સંસ્કૃત તમામ પ્રાદેશિક ભાષાઓને જોડતી 'સેતુ' સમાન હતી. આ કોઈ યોગાનુયોગ નથી, પણ ભારતને અખંડ રાખવાની એક સુનિયોજિત વ્યૂહરચના હતી. ૫. આધુનિક વિજ્ઞાન અને અદ્વૈત: પશ્ચિમી જગતની સ્વીકૃતિ આજે જ્યારે ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ 'ચેતના' (Consciousness) ને મૂળભૂત તત્વ માને છે, ત્યારે આશ્ચર્ય થાય છે કે શંકરાચાર્યએ સદીઓ પહેલાં આ જ વાત કહી હતી. એરવિન શ્રોડિન્જર, મેક્સ પ્લાન્ક અને નીલ્સ બોહર જેવા વૈજ્ઞાનિકો આ અદ્વૈત દર્શનથી પ્રભાવિત હતા.ગ્રીસની મહારાણી ફ્રેડરિકાએ તો ત્યાં સુધી કહ્યું હતું કે, "મને ભારતીયોની ઈર્ષ્યા (Envy) આવે છે, કારણ કે જે સત્ય શોધવા માટે પશ્ચિમી વિજ્ઞાને આટલા વર્ષો સુધી ભીષણ પરિશ્રમ કરવો પડ્યો, તે જ્ઞાન શંકરાચાર્યના અદ્વૈત દ્વારા ભારત પાસે ખૂબ જ સહજતાથી ઉપલબ્ધ હતું." મનીષા પંચકમ: જ્ઞાનની સર્વોપરિતાનો પ્રસંગ કાશીની ગલીઓમાં જ્યારે એક ચાંડાલ (જેની સાથે ચાર કુતરાઓ હતા, જે વાસ્તવમાં ચાર વેદના પ્રતીક હતા) શંકરાચાર્યની સામે આવ્યો, ત્યારે શંકરાચાર્યએ તેને માર્ગમાંથી હટવા કહ્યું. તે સમયે તે વ્યક્તિએ પૂછ્યું, "તમે આ શરીરને હટાવવા માંગો છો કે આત્માને? જો આત્મા એક જ છે, તો તે પોતાનાથી દૂર કેવી રીતે જઈ શકે?" આ સાંભળી શંકરાચાર્યના અહંકારનો લય થયો. તેમણે તુરંત સ્વીકાર્યું કે જ્ઞાન કોઈપણ વ્યક્તિ પાસેથી મળે, તે જ મારો ગુરુ છે. 'મનીષા પંચકમ' આ ઉદારતા અને સમાનતાનું જીવંત દસ્તાવેજ છે. નિષ્કર્ષ અને ચિંતન આદિ શંકરાચાર્ય આજના યુવાનો માટે 'લીન મેનેજમેન્ટ' (Lean Management) ના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. કોઈ પણ મોટા પ્રોજેક્ટ, સરકારી ફંડિંગ કે અત્યાધુનિક સંસાધનો વગર, પગપાળા મુસાફરી કરીને તેમણે અફઘાનિસ્તાન અને બલૂચિસ્તાનથી લઈને છેક પૂર્વ સુધી મંદિરોનો પુનરુદ્ધાર કર્યો અને મઠો સ્થાપ્યા. આજે જ્યારે આપણે સંસાધનોના અભાવનું બહાનું કાઢીએ છીએ, ત્યારે શંકરાચાર્યનું ૩૨ વર્ષનું જીવન આપણને પૂછે છે: "જો આઠ કે બાર વર્ષનો એક બાળક આખા દેશની વૈચારિક દિશા બદલી શકતો હોય, તો શું આપણે આપણા અહંકાર (અહમ્) ને છોડીને રાષ્ટ્રના કલ્યાણ માટે એક ન થઈ શકીએ?"