આત્મા અજન્મા તો પુનર્જન્મ કોનો

પૂર્વાપર અને પુનર્જન્મ: અદ્વૈત વેદાંત અને તુલનાત્મક દર્શનશાસ્ત્રનું વિશ્લેષણ કાર્યકારી સારાંશ (Executive Summary) પુનર્જન્મનો પ્રશ્ન ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રના સૌથી ગહન અને જટિલ વિષયોમાંનો એક છે. અદ્વૈત વેદાંત અનુસાર, પુનર્જન્મનો ઉત્તર માત્ર "હા" કે "ના" માં નથી, પરંતુ તે "સત્યના સ્તર" પર આધારિત છે. પ્રસ્તુત દસ્તાવેજ પ્રસ્થાનત્રયી (ઉપનિષદ, ગીતા, બ્રહ્મસૂત્ર), શંકરાચાર્યનું દર્શન અને આધુનિક ચિંતકોના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પુનર્જન્મનું વિશ્લેષણ કરે છે. મુખ્ય નિષ્કર્ષ એ છે કે 'વ્યાવહારિક' સ્તરે પુનર્જન્મ સત્ય છે, પરંતુ 'પારમાર્થિક' સ્તરે આત્મા અજન્મા અને અવિનાશી હોવાથી પુનર્જન્મ જેવું કંઈ જ નથી. પુનર્જન્મ એ અવિદ્યા અને અધ્યાસ (ભ્રમ) નું પરિણામ છે. ૧. પ્રસ્થાનત્રયીના આધારે પુનર્જન્મનું પ્રમાણ ભારતીય દર્શનના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો પુનર્જન્મ અને કર્મના સિદ્ધાંતને વ્યાવહારિક દૃષ્ટિએ સમર્થન આપે છે: (ક) ઉપનિષદો બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ (૪.૪.૩-૫): અહીં પુનર્જન્મને 'જળો' (ઈયળ) ના દ્રષ્ટાંતથી સમજાવવામાં આવ્યો છે. જેમ ઈયળ એક તણખલાનો છેડો પકડી બીજા પર જાય છે, તેમ આત્મા જૂનું શરીર છોડી નવા શરીરનો આશ્રય લે છે. છાંદોગ્ય ઉપનિષદ (૫.૧૦.૭): કર્મ અનુસાર જીવ કુતરા, ડુક્કર અથવા ચંડાલ જેવી વિવિધ યોનિઓમાં જન્મ લે છે તેવો ઉલ્લેખ છે. અહીં 'પંચાગ્નિ વિદ્યા' દ્વારા જીવના ગમન-આગમનનું વર્ણન છે. કઠ ઉપનિષદ (૨.૧૮): સ્પષ્ટ કરે છે કે આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી કે મરતો નથી (ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્). જન્મ માત્ર શરીરનો છે. (ખ) ભગવદ્ ગીતા વસ્ત્રનું રૂપક (૨.૨૨): જેમ માણસ જૂના કપડાં ત્યજી નવા ધારણ કરે છે, તેમ દેહી (આત્મા) જૂનું શરીર છોડી નવું ધારણ કરે છે. સંસ્કારોનું વહન (૧૫.૮): જીવ પોતાના પૂર્વ સંસ્કારો સાથે એક શરીરમાંથી બીજા શરીરમાં જાય છે. અંતકાળનો ભાવ (૮.૬): મૃત્યુ સમયે જે ભાવનું ચિંતન હોય, જીવ તે ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. (ગ) બ્રહ્મસૂત્રો બ્રહ્મસૂત્રના ત્રીજા અધ્યાયમાં જીવના મૃત્યુ પછીના માર્ગો (દેવયાન અને પિતૃયાન) ની વિગતવાર ચર્ચા છે. જોકે, શંકરાચાર્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે આ વ્યવસ્થા માત્ર 'અજ્ઞાની' જીવ માટે છે. ૨. અધ્યાસ (Adhyāsa) અને પુનર્જન્મનું તર્કશાસ્ત્ર આદિ શંકરાચાર્યના 'અધ્યાસભાષ્ય' મુજબ, પુનર્જન્મ એ આત્માનો સ્વભાવ નથી, પરંતુ એક ભ્રમ છે. વ્યાખ્યા: અધ્યાસ એટલે એક વસ્તુ પર બીજી વસ્તુના ધર્મનો આરોપ (જેમ કે દોરડામાં સાપનો ભ્રમ). પ્રક્રિયા: શુદ્ધ ચૈતન્ય (આત્મા) પર બુદ્ધિ, મન અને શરીરના ધર્મો (કર્તાપદ, ભોક્તાપદ) આરોપાય છે. આનાથી 'જીવ-ભાવ' પેદા થાય છે. કાર્ય-કારણ શૃંખલા: 1. બ્રહ્મ (સત્ય) 2. અવિદ્યા (અજ્ઞાન) 3. અધ્યાસ (ભ્રમ) 4. "હું શરીર છું" (દેહાધ્યાસ) 5. કર્તા-ભોક્તા ભાવ 6. કર્મ 7. પુનર્જન્મ નિષ્કર્ષ: જ્યારે આત્મજ્ઞાન દ્વારા અધ્યાસ દૂર થાય છે, ત્યારે પુનર્જન્મની આખી સાંકળ તૂટી જાય છે. ૩. સત્યના ત્રણ સ્તરો (Sattātraya) અદ્વૈત વેદાંતમાં પુનર્જન્મના સ્થાનને સમજવા માટે સત્યના ત્રણ સ્તરો અનિવાર્ય છે: સત્યનું સ્તર અર્થ અને લક્ષણ પુનર્જન્મનું સ્થાન પારમાર્થિક (Absolute) કેવળ બ્રહ્મ, અદ્વય, અપરિણામી પુનર્જન્મ સંપૂર્ણ અસત્ય છે. ન કોઈ જન્મ છે, ન મૃત્યુ. વ્યાવહારિક (Empirical) જગતનો વ્યવહાર, કાર્ય-કારણનો નિયમ પુનર્જન્મ સત્ય છે. કર્મના ફળ ભોગવવા માટે આ અનિવાર્ય વ્યવસ્થા છે. પ્રાતિભાસિક (Apparent) ક્ષણિક ભ્રમ (સ્વપ્ન જેવું) વ્યક્તિગત ભ્રમ અથવા પૂર્વજન્મની સ્મૃતિઓ આ સ્તરે ગણાય છે. ૪. તુલનાત્મક દર્શન: જૈન, બૌદ્ધ અને અદ્વૈત પુનર્જન્મના મુદ્દે વિવિધ ભારતીય દર્શનો વચ્ચે વૈચારિક સંઘર્ષ જોવા મળે છે: મુદ્દો જૈન દર્શન બૌદ્ધ દર્શન અદ્વૈત વેદાંત આત્માનું સ્વરૂપ પરિણામી દ્રવ્ય, અનેક આત્મા, શરીરના કદ મુજબ. અનાત્મવાદ; કોઈ કાયમી આત્મા નથી, માત્ર પાંચ સ્કંધોનો પ્રવાહ. એક, અખંડ, નિર્મળ ચૈતન્ય. આત્મા કૂટસ્થ (અપરિણામી) છે. પુનર્જન્મનું કારણ દ્રવ્ય-કર્મ (ભૌતિક કણો) આત્મા સાથે ચોંટે છે. કર્મના સંસ્કારોનો ક્ષણિક પ્રવાહ (સંતતિ). અવિદ્યા અને અધ્યાસ (ભ્રમ). મુક્તિ કર્મ-પુદ્ગલોનો સંપૂર્ણ ક્ષય. તૃષ્ણાનો નાશ અને સંતતિનો નિરોધ (નિર્વાણ). અજ્ઞાનનો નાશ અને બ્રહ્મસ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર. અદ્વૈતનો પ્રતિ-ઉત્તર: જૈન અને બૌદ્ધ દર્શન પુનર્જન્મને 'વાસ્તવિક' માને છે. અદ્વૈત કહે છે કે જો આત્મા બદલાતો હોય (જૈન) કે ક્ષણિક હોય (બૌદ્ધ), તો કર્મ કરનાર અને ફળ ભોગવનાર અલગ ઠરે. આથી, એક અપરિણામી 'સાક્ષી' આત્મા હોવો જરૂરી છે, જેના પ્રકાશમાં આ બધી ગતિશીલતા ભાસે છે. ૫. આધુનિક ચિંતકોનો દૃષ્ટિકોણ આચાર્ય પ્રશાંત તેઓ પુનર્જન્મને "પ્રશ્નકર્તાનો ભ્રમ" ગણાવે છે. જો પૂછનાર અહંકાર (ego) છે, તો તે અધૂરો હોવાથી પુનર્જન્મની કલ્પના કરે છે. પુનર્જન્મ વ્યક્તિનો નથી, પરંતુ વાસનાઓના ચક્રનો છે. જ્ઞાન થતા જ "કોણ જન્મશે?" એ પ્રશ્ન જ ઓગળી જાય છે. ૬. સાધક માટે વ્યાવહારિક ઉપયોગિતા જો પુનર્જન્મ પારમાર્થિક રીતે મિથ્યા હોય, તો પણ સાધક માટે તેનું જ્ઞાન નીચે મુજબ ઉપયોગી છે: 1. નૈતિક જવાબદારી: જ્યાં સુધી અજ્ઞાન છે, ત્યાં સુધી કર્મફળનો નિયમ લાગુ પડે છે. પુનર્જન્મનો ભય સાધકને સત્કર્મ તરફ પ્રેરે છે. 2. વૈરાગ્યનો ઉદય: જન્મ-મરણનું અનંત ચક્ર જાણીને સંસાર પ્રત્યે વૈરાગ્ય જન્મે છે, જે મુક્તિની તીવ્ર ઈચ્છા (મુમુક્ષુત્વ) પેદા કરે છે. 3. સ્વીકૃતિ: વર્તમાન પરિસ્થિતિઓને પૂર્વ કર્મોના ફળ તરીકે જોવાથી માનસિક શાંતિ મળે છે અને આક્ષેપો ઓછા થાય છે. 4. મૃત્યુના ભયનો અંત: પુનર્જન્મનું જ્ઞાન સમજાવે છે કે મૃત્યુ એ પૂર્ણવિરામ નથી, માત્ર શરીર બદલવાની પ્રક્રિયા છે. 5. અંતિમ લક્ષ્ય: પુનર્જન્મની ચર્ચા એક સીડી છે, જેનો ઉપયોગ કરીને સાધકે "હું ક્યારેય જન્મ્યો જ નથી" (અજન્મા આત્મા) એવા અનુભવ સુધી પહોંચવાનું છે. નિષ્કર્ષ: પુનર્જન્મ એ વ્યવહારમાં સત્ય છે, પણ પરમાર્થમાં મિથ્યા. જેમ સ્વપ્નમાં મૃત્યુ અને જન્મ સાચા લાગે છે, પણ જાગ્યા પછી કંઈ હોતું નથી; તેમ બ્રહ્મજ્ઞાન થતા જ પુનર્જન્મનો ભ્રમ નિર્મૂળ થાય છે.