İbn Teymiye: “Ben Eşariyim” “İbn Teymiye girdiği tüm münazaraları kazandı” efsanesi 𒎓 Ebubekir Sifil

Grok: Videoda anlatılanlar Nuveyri ve İbn Hacer’in rivayetine dayanıyor ve Eşarî/Şafiî çevrelerde sıkça kullanılır. Ancak İbn Teymiyye’nin kendi eserleri, talebeleri ve Hanbelî/Selefî âlimlerin tahliliyle kalıcı bir tevbe veya mezhep değişikliği yaşanmadığı görüşü ağır basar. Tarihî olaylar gibi bu da taraflı rivayetlere dayalı bir tartışmadır; “kesin doğru” demek mümkün değil. Nuveyrî’nin Nihâyetü’l-Ereb fî Funûni’l-Edeb’indeki ilgili tam metin (32. cilt, olayla ilgili bölüm), Nuveyrî olayı şöyle nakleder : «... وتعصب سلار لابن تيمية، وأحضر القضاة الثلاثة: الشافعي والمالكي والحنفي، وتكلم معهم في إخراجه، فاتفقوا على أن يشترطوا عليه شروطاً وأن يرجع عن بعض العقيدة. فأرسلوا إليه مراراً فامتنع من الحضور إليهم واستمر. ولم يزل في الجب إلى أن شفع فيه مهنا أمير آل فضل، فأُخرج في ربيع الأول في الثالث والعشرين منه، وأُحضر إلى القلعة، ووقع البحث مع بعض الفقهاء. فكُتب عليه محضر بأنه قال: «أنا أشعري». ثم وُجد بخطه ما نصُّه: «الحمد لله، الذي أعتقده أن القرآن معنى قائم بذات الله، وهو صفة من صفات ذاته القديمة، وهو غير مخلوق، وليس بحرف ولا صوت. وأن قوله {الرحمن على العرش استوى} ليس على ظاهره، ولا أعلم كنه المراد به، بل لا يعلمه إلا الله. والقول في النزول كالقول في الاستواء». وكتبه: أحمد بن تيمية. ثم أشهدوا عليه أنه تاب مما ينافي ذلك مختاراً. وذلك في خامس عشر ربيع الأول سنة سبع وسبعمائة، وشهد عليه بذلك جمع جمّ من العلماء وغيرهم، وسكن الحال، وأُفرج عنه، وسكن القاهرة...» Nuveyrî’nin Nihâyetü’l-Ereb’indeki ilgili bölümün Tam Türkçe Çevirisi: “… Selâr, İbn Teymiyye’ye taraf oldu (ona arka çıktı). Üç kadıyı (Şafiî, Mâlikî ve Hanefî kadılarını) huzuruna getirtti ve onun (hapisten) çıkarılması konusunda onlarla konuştu. Onlar, İbn Teymiyye’ye bazı şartlar koşulması ve itikadının bir kısmından dönmesi konusunda ittifak ettiler. Kendisine birkaç defa haber gönderdiler, fakat o onların huzuruna gelmekten imtina etti ve (hapiste) kalmaya devam etti. İbn Teymiyye, Âl-i Fedl Emiri Mehennâ şefaat edinceye kadar kuyuda (hapiste) kaldı. Rebîülevvel ayının yirmi üçünde çıkarıldı ve kaleye getirildi. Bazı fakihlerle münazara (tartışma) yapıldı. Üzerine bir mahzar (resmî tutanak) yazıldı ki, o şöyle dedi: “Ben Eş’arî’yim.” Sonra kendi el yazısıyla şu metin bulundu: “Hamd, Allah’a mahsustur. İtikad ettiğim şudur ki: Kur’an, Allah’ın zâtında kâim bir manadır. O, zâtının kadim sıfatlarından bir sıfattır, mahluk değildir, harf ve ses değildir. Allah’ın “Rahman arşa istivâ etti” sözü zahirî mânasıyla değildir. Onun muradının hakikatini ben bilmiyorum, bilakis onu ancak Allah bilir. Nüzûl (Allah’ın semaya inmesi) konusundaki söz de, istivâ konusundaki söz gibidir.” Bunu Ahmed bin Teymiyye yazdı. Sonra ona, bu ifadelere aykırı olan şeylerden kendi ihtiyarıyla (isteğiyle) tevbe ettiğini şahit tuttular. Bu olay, 707 senesi Rebîülevvel ayının on beşinde gerçekleşti. Buna birçok âlim ve diğer kişiler şahitlik etti. Durum sükûnet buldu, (hapisten) serbest bırakıldı ve Kahire’de ikamet etti…” Notlar: Bu metin Nuveyrî’nin orijinal ifadesine en yakın versiyondur. İbn Hacer, Nuveyrî’den (ve dönemin diğer kayıtlarından) neredeyse birebir almıştır. Bazı rivayetlerde tarih 15 Rebîülevvel olarak geçer, bazılarında 23’ü olay günü, 15’i imza/tutanak günüdür (küçük farklar var). Orijinal el yazması belge günümüze ulaşmamıştır; elimizdeki sadece Nuveyrî’nin naklettiği kopyadır. Soru: Nüveyri ve ilgili eseri kendi klasmanında güvenilir sayılır mı ? Düşünceler Evet, Nuveyrî ve eseri kendi klasmanında genel olarak güvenilir kabul edilir, ama bu rivayette (İbn Teymiyye olayı) taraflı ve tartışmalıdır. Nuveyrî’nin Genel Güvenilirliği Şihabüddin Ahmed en-Nuveyrî (ö. 733 H ), Memlük dönemi Mısır’ında yaşamış önemli bir müverrih (tarihçi) ve müsenniftir. En meşhur eseri Nihâyetü’l-Ereb fî Funûni’l-Edeb, 33 ciltlik devasa bir ansiklopedi/müsveddedir. Tarih, edebiyat, coğrafya, tabiat bilimleri, hayvanlar, bitkiler vb. pek çok konuyu kapsar. Klasik İslamî kaynaklar arasında büyük ansiklopediler kategorisinde (İbnü’l-Esîr, Makrîzî, İbn Haldun vb. ile birlikte) temel referans sayılır. Kendisi Şafiî mezhebindendir ve dönemin resmî çevreleriyle (kadı, devlet görevlisi) yakın ilişkisi vardır. Bu yüzden olayları Memlük devletinin resmî bakış açısına yakın nakleder. İbn Teymiyye Rivayeti Özelinde Bu mahzar (tutanak) rivayeti Nuveyrî’nin eserinde (32. cilt civarı) detaylı geçer ve İbn Hacer de ondan almıştır. Olumlu yönleri: Olayın yaşandığı dönemde (707 H) Kahire’de bulunuyordu, resmî kayıtlara (mahzara) erişimi vardı. Bu yüzden olayın dış görünüşü (toplantı, belge, şahitler) açısından önemli bir kaynaktır. Eksik ve eleştirilen yönleri: Taraflılık: Şafiî/Eş’arî eğilimli olduğu için İbn Teymiyye’nin aleyhine rivayetleri abartma ihtimali yüksektir. Selefî/Hanbelî âlimler (İbn Kayyim, Zehebî, İbn Receb vb.) ve modern araştırmalarda bu rivayet baskı altında alınmış, geçici veya siyasî bir manevra olarak değerlendirilir. İbn Teymiyye’nin 707’den sonraki 21 yıllık hayatı ve eserleri bu “tevbe”yi fiilen yalanlar niteliktedir. devamı sabit yorumda