معنای سوژه و ابژه در فلسفه مدرن و معاصر

   • دوازده مقوله در شناخت‌ شناسی کانت      • فلسفه کانت به زبان ساده      • دازاین چیست و چه اهمیتی دارد؟   دو مفهوم «سوژه» و «ابژه» از مفاهیم مهم فلسفهٔ مدرن است و تقریباً در پسِ بسیاری از پرسش‌های فلسفی دربارهٔ شناخت، آگاهی و رابطهٔ انسان با جهان حضور دارد. واژهٔ سوژه در اصل به معنای «موضوع» یا «زیرنهاد» بود، اما در فلسفهٔ جدید معنایی تازه یافت و به موجودی اشاره کرد که تجربه می‌کند، می‌اندیشد و می‌شناسد. در مقابل، ابژه به چیزی گفته شد که در برابر سوژه قرار می‌گیرد؛ یعنی آنچه موضوع شناخت، مشاهده یا داوری قرار می‌گیرد. در فلسفهٔ باستان، این تمایز به معنای امروزی آن وجود نداشت. فیلسوفان یونانی بیشتر دربارهٔ نسبت انسان و جهان، حقیقت و هستی سخن می‌گفتند، اما انسان هنوز به‌عنوان یک «سوژهٔ مستقل» که در برابر جهانی بیرونی ایستاده باشد، تعریف نمی‌شد. در دوران قرون وسطی نیز شناخت بیشتر در چارچوب رابطهٔ انسان با خدا و نظم هستی فهمیده می‌شد. تحول بزرگ با آغاز دوران مدرن و به‌ ویژه فلسفهٔ رنه دکارت رخ داد. دکارت در جستجوی بنیادی استوار برای معرفت، به «منِ اندیشنده» رسید. موجودی که می‌تواند شک کند و بیندیشد. از اینجا سوژه به مرکز فلسفه منتقل شد. جهان بیرونی، بدن و اشیا به‌عنوان ابژه‌هایی در برابر این سوژهٔ آگاه قرار گرفتند. این نگاه، زمینه‌ساز تحولات علمی و معرفت‌شناختی دوران جدید شد. اما این تصور از سوژه بعدها مورد بازنگری قرار گرفت. ایمانوئل کانت نشان داد که سوژه فقط دریافت‌کنندهٔ منفعل جهان نیست، بلکه ساختارهای ذهنی او در شکل‌گیری تجربه نقش دارند. از نظر کانت، ما جهان را همان‌گونه که مستقل از تجربهٔ ماست نمی‌شناسیم، بلکه آن را از طریق قالب‌های ذهنی خود تجربه می‌کنیم. هگل گام دیگری برداشت و سوژه را نه یک «منِ ثابت و جدا»، بلکه فرایندی تاریخی و دیالکتیکی دانست که در رابطه با دیگران و جهان شکل می‌گیرد. پس از او، بسیاری از فیلسوفان به نقد مفهوم سوژهٔ مستقل پرداختند. نیچه، فروید، هایدگر و فوکو هرکدام به شیوه‌ای نشان دادند که انسان همیشه آن‌گونه که تصور می‌کند، صاحب کامل و شفاف آگاهی خویش نیست. در فلسفهٔ قرن بیستم، پدیدارشناسانی مانند هایدگر و مرلوپونتی تلاش کردند دوگانگی سخت میان سوژه و ابژه را کاهش دهند. از نگاه آنان، انسان ابتدا یک ذهن جدا از جهان نیست که بعداً با اشیا روبه‌رو شود؛ بلکه از همان آغاز در جهانی زیسته حضور دارد و با آن رابطه برقرار می‌کند. بنابراین تاریخ سوژه و ابژه، تاریخ تلاش فلسفه برای فهم رابطهٔ انسان و جهان است: آیا انسان ناظری جدا از جهان است یا بخشی از همان جهانی که می‌کوشد آن را بفهمد؟ این پرسش همچنان یکی از مسائل زندهٔ فلسفهٔ معاصر باقی مانده است. #سوژه #ابژه #فلسفه #شناخت