คัมภีร์อรรถศาสตร์ บรรพที่ 3 มีชื่อว่า "ธรรมสถียะ" (Dharmasthiya) หรือ "ว่าด้วยกฎหมายและการยุติธรรม"

คัมภีร์อรรถศาสตร์ *บรรพที่ 3 มีชื่อว่า "ธรรมสถียะ" (Dharmasthiya)* หรือ *"ว่าด้วยกฎหมายและการยุติธรรม"* เป็นบรรพที่วางรากฐานเกี่ยวกับกฎหมายแพ่งและกระบวนการพิจารณาคดีในศาลเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยของสังคม บรรพนี้ประกอบด้วย 20 ตอน ครอบคลุมเนื้อหาตั้งแต่โครงสร้างระบบศาลไปจนถึงกฎหมายสัญญาและครอบครัว ดังนี้: 1. โครงสร้างระบบศาลและบ่อเกิดแห่งกฎหมาย *การจัดตั้งศาล:* เกาฏิลยะกําหนดให้มีศาลตั้งอยู่ในเมืองศูนย์กลาง เช่น สังครหณะ (Sangrahana), ทโรณมุขะ (Dronamukha) และสถ่านียะ (Sthaniya) โดยแต่ละศาลประกอบด้วย *คณะผู้พิพากษา 3 ท่าน (Dharmasthas)* และ *มนตรีหรือพนักงานของกษัตริย์ 3 ท่าน (Amatyas)* ร่วมกันพิจารณาคดี *รากฐานของกฎหมาย (Four Legs of Law):* กฎหมายในอรรถศาสตร์ประกอบด้วย 4 ส่วน คือ *ธรรมะ* (ความถูกต้องตามคัมภีร์), *พฤติกรรม* (หลักฐานหรือแนวปฏิบัติ), *ประเพณี* (จารีตท้องถิ่น) และ *ราชศาสน* (คำสั่งของกษัตริย์) โดยราชศาสนถือเป็นอำนาจสูงสุดหากเกิดความขัดแย้ง 2. หลักการทำสัญญาและนิติกรรม *ความสมบูรณ์ของสัญญา:* สัญญาที่ทำขึ้นในที่ลับ ตา, ภายในบ้าน, ในเวลาวิกาล, ในป่า หรือทำด้วยการฉ้อฉลถือว่าเป็น *โมฆะ* *ข้อยกเว้น:* สัญญาบางประเภท เช่น การแบ่งมรดก การฝากของ หรือการแต่งงาน อาจทำในบ้านได้หากเป็นกรณีที่ผู้ทำนิติกรรมเจ็บป่วยหรือเป็นสตรีที่ไม่อาจออกนอกบ้าน *ผู้ที่ไม่มีอำนาจทำนิติกรรม:* บุคคลที่อยู่ภายใต้อาณัติผู้อื่น เช่น ทาส ผู้รับจ้าง บุตรที่บิดามารดายังมีชีวิตอยู่ หรือบุคคลที่มีจิตฟั่นเฟือน ไม่สามารถทำสัญญาที่ผูกพันตามกฎหมายได้ 3. กฎหมายครอบครัวและการสืบมรดก *การแต่งงาน:* คัมภีร์ยอมรับรูปแบบการแต่งงาน *8 ประการ* ตั้งแต่การแต่งงานแบบพราหมณ์ (บิดามารดาจัดหา) ไปจนถึงการลักพาตัว *ทรัพย์สินของสตรี (Stridhana):* สตรีมีสิทธิในทรัพย์สินส่วนตัว ซึ่งรวมถึงค่าใช้จ่ายในการยังชีพและเครื่องประดับ โดยสามารถใช้เพื่อดูแลบุตรและตนเองได้ในยามที่สามีไม่อยู่ *การหย่าร้าง:* การหย่าร้างสามารถทำได้ด้วยความยินยอมพร้อมใจของทั้งสองฝ่ายหากเกิดความเกลียดชังต่อกัน (Mutual Enmity) แต่การแต่งงาน 4 รูปแบบแรก (ที่บิดามารดาเห็นชอบ) จะไม่สามารถหย่าร้างได้ *การแบ่งมรดก:* ทรัพย์สมบัติจะถูกแบ่งท่ามกลางบุตรชายหลังจากบิดามารดาเสียชีวิต โดยบุตรชายคนโตอาจได้รับส่วนแบ่งพิเศษในบางกรณี 4. กฎหมายเกี่ยวกับหนี้สินและการพาณิชย์ *การกู้ยืมและดอกเบี้ย:* อัตราดอกเบี้ยที่เป็นธรรมกำหนดไว้ที่ *1.25% ต่อเดือน* สำหรับการกู้ยืมทั่วไป แต่อัตราอาจสูงถึง 20% สำหรับการค้าทางทะเลเนื่องจากความเสี่ยงสูง *การฝากทรัพย์และจำนำ:* ผู้รับฝากมีหน้าที่ต้องคืนทรัพย์สินในสภาพเดิม หากใช้ทรัพย์สินเพื่อประโยชน์ส่วนตนต้องจ่ายค่าเช่าและค่าปรับ *ข้อพิพาทเรื่องที่ดิน:* การขายอาคารและที่ดินต้องประกาศให้เพื่อนบ้านและญาติทราบก่อนเพื่อให้สิทธิในการซื้อ และต้องระบุขอบเขตที่ดินให้ชัดเจนต่อหน้าผู้อาวุโสในหมู่บ้าน 5. แรงงานและทาส *สิทธิของทาส:* เกาฏิลยะเน้นย้ำว่า *ชาวอารยันจะไม่ตกเป็นทาสโดยกำเนิด* หากมีการนำชาวอารยันมาจำนำเป็นทาสเพื่อปลดหนี้ ญาติพี่น้องต้องรีบไถ่ถอนโดยเร็ว *ค่าจ้างแรงงาน:* หากไม่ได้ตกลงค่าจ้างไว้ก่อน กฎหมายกำหนดให้คนงานได้รับส่วนแบ่ง *1 ใน 10* ของผลผลิตหรือกำไรที่หาได้ 6. กระบวนพิจารณาคดีและพยานหลักฐาน *การดำเนินคดี:* ต้องมีการจดบันทึกปี ฤดูกาล เดือน วันที่ และรายละเอียดของคู่ความทั้งโจทก์และจำเลยอย่างละเอียด *พยาน:* ต้องมีพยานอย่างน้อย 3 คนที่เป็นผู้มีความซื่อสัตย์และได้รับความเคารพ โดยห้ามมิให้ผู้ที่มีส่วนได้ส่วนเสีย เช่น ศัตรู ญาติพี่น้อง หรือลูกจ้าง เป็นพยาน *ความผิดฐานปโรกตะ (Parokta):* หากคู่ความกล่าวเท็จ เปลี่ยนคำให้การ หรือติดต่อกับพยานอย่างลับ ๆ จะถือว่ามีความผิดและถูกปรับ สรุปได้ว่า บรรพที่ 3 มุ่งสร้างระบบยุติธรรมที่โปร่งใสและมีเหตุผล เพื่อส่งเสริมความมั่นคงทางเศรษฐกิจและการค้า ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการสร้างความมั่งคั่งให้แก่รัฐ