Çevikin qaçdığı mövzu

İnsanın Yaranışı və İslam Düşüncəsində Təkamül İdeyası Hucurat surəsinin 13-cü ayəsindəki “Biz sizi bir kişi və bir qadından yaratdıq" ifadəsi İslam təfsir tarixində iki fərqli yanaşma ilə şərh olunur. Klassik alimlər bu cütlüyün bəşəriyyətin ortaq əcdadı olan Adəm və Həvva olduğunu bildirərək, ayənin irqi üstünlükləri rədd etmək məqsədi daşıdığını vurğulayırlar. Digər tərəfdən, mətnin dil strukturunu daha rasional və bioloji qatda analiz edən mütəfəkkirlər, burada hər bir fərdin birbaşa öz valideynlərindən (ata və anadan) yaranmasının nəzərdə tutulduğunu müdafiə edirlər. Yozumların fərqliliyi, ərəb dilinin hermenevtik çevikliyinə və müəlliflərin elmi-fəlsəfi dünyagörüşünə dayanır. Digər tərəfdən, canlıların yaranışı və inkişafı mövzusu İslam elmi düşüncəsində Darvindən yüzlərlə il əvvəl fərqli bir formada müzakirə edilmişdir. Çarlz Darvin təbii seçmə mexanizmini müasir elmi metodlarla sistemləşdirsə də, canlıların sadədən mürəkkəbə doğru dəyişməsi və adaptasiyası ideyası İslamın Qızıl Dövrü alimlərinə yad deyildi. Məsələn, IX əsrdə əl-Cahiz heyvanların yaşamaq uğrunda mübarizəsini və ətraf mühitin təsiri ilə dəyişməsini qələmə almış, XI əsrdə İbn Miskeyvhi varlığın mərhələli inkişaf zəncirini təsvir etmişdir. XIV əsrdə isə İbn Xaldun öz məşhur "Müqəddimə" əsərində yaradılışın bitkilərdən heyvanlara, heyvanların son mərhələsindən (meymunlardan) isə insana doğru təkamül edən bir nizam daxilində baş verdiyini açıq şəkildə yazmışdır. Bu mütəfəkkirlər üçün təbiətdəki bu təkamül prosesi Allahın yaratma qanunauyğunluğunun (sünnətullah) bir təzahürü idi.