Tajvid 12 - Dars Sifatlar

Aziz muxlislar, o‘tgan darsimizda ona maxrajlar haqida gaplashdik. Har bir ona maxraj bir oila bo‘lib, unda bir necha harflar istiqomat qiladi, deb tasavvur qilgan edik. Endi har bir harfning maxrajini o‘rganish uchun avval ularning sifatlarini o‘rganishimiz kerak bo‘ladi. Sifat – harflarning o‘ziga xos xususiyati, xarakteri bo‘lib, tovushning talaffuz me’yori va maxrajda paydo bo‘lish usulini bildiradi. Lozim sifat – harf bilan birga maxrajda paydo bo‘ladi va doimo harfda saqlanib qoladi. Oriz sifat – tajvid qoidalari kelgandagina paydo bo‘ladi va harfda doimo saqlanib qolmaydi. Biz lozim sifatlardan eng avval ziddi bo‘lganlarini, keyinroq esa ziddi yo‘qlarini o‘rganamiz. Oriz sifatlar bilan oyatlar o‘qish orqali tanishamiz. Birinchi navbatda ziddi bor sifat, ya’ni hams va jahr haqida suhbatlashamiz: 1. Hams va jahr – tovush paychalarida yuzaga keladigan sifat. Aqsol halqda tovush paychalari joylashgan, harflar talaffuzida shu tovush paychalari harakatga kelib, ovoz paydo qıladi. Bu jarayonda tovush paychalari holati quyidagicha bo‘ladi: 10 ta harf talaffuzida tovush paychalari ochiq bo‘lib, bunda hams sifati yuzaga chiqadi. Hams so‘zi lug’atda “maxfiy”, “yashirin”, “zaif” kabi ma’nolarni bildirish bilan birga “nafas” ma’nosida ham kelib, harflar talaffuzida ko‘p havo bo‘lishini anglatadi. Hams – bu sifatning nomi bo‘lib, hams sifatini olgan harflarni “mahmuusah” ) مَهْمُوسَةٌ ) harflar deymiz. Qolgan 19 harf talaffuzida esa tovush paychalari berk bo‘lib, jahr sifati yuzaga chiqadi. Jahr so‘zining lug’aviy ma’nosi “zohir bo‘lish”, “ochiq”, “aniq”, “jarangdor” kabilardir. Jahr sifati hams sifatining ziddi bo‘lib, hams sifatida nimalar ro‘y bergan bo‘lsa, jahr sifatida uning aksi ro‘y beradi. Jahr sifatini olgan harflar “majhuuroh” (مَجْهُورَةٌ ) harflar deb nomlanadi. Mahmuusah va majhuuroh harflarini ajratish uchun ko‘rsatkich barmoq bilan ikki qulog‘imizni berkitib, harfni sukunli qilib maxrajidan talaffuz qilamiz. Qulog‘imizda zingillash eshitilsa, majhuroh harfi bo‘ladi, agar zingillash eshitilmay ko‘p havo chiqsa, mahmusah harfi bo‘ladi. Mad harflarida jahr sifati borligi uchun majhuroh (jarangli) bo‘ladi. Bugun ziddi bor sifatlardan birinchi juftlikni o‘rgandik. Darsimizga xulosa qiladigan bo‘lsak, 29 harf tovush paychasida jahr yoki hams sifatidan biriga ega bo‘lar ekan. 10 ta harf hams sifati, qolgan 19 ta harf esa jahr sifatini oldi. Hams harflari mahmuusah deyiladi. Mahmuusah harflarini esda saqlash uchun 3 ta “h”, 3 ta “s” hamda “shkaft” (yasama so‘z)ni eslash kifoyadir.