Tajvid 14 -Dars Iste'laa va istifaala

Bismillahir rohmanir rohim. Assalomu alaykum va rohmatullohi va barokatuh! Aziz muxlislar, o‘tgan darslarimizda ziddi bor sifatlardan ikkitasini o‘rgandik. Bugun esa uchinchisini o‘rganamiz. Nafasni burundan olib, o‘pkaga jo‘natdik. O‘pkadan qaytayotgan havo paychalardan o‘tayotganida tovushga aylanadi. Tovush paychasida 29 harfdan 10 tasi hams, 19 tasi jahr sifatiga ega bo‘ladi. Bu birinchi bosqich bo‘ldi. Ikkinchi bosqich esa paychadan o‘tgan tovush harf maxrajiga kirayotganida shiddah-bayniyyah-roxoovah sifatiga ajraladi. Ya’ni 8 harf shiddah, 5 harf bayniyyah va 16 harf roxoovah sifatiga ega bo‘ldi. Endi harf maxrajidan chiqqan tovush qaysi tomonga yo‘naladi? Bu uchinchi bosqich bo‘ladi. Shu yo‘nalish asosida isti’laa va istifaal sifatlari paydo bo‘ladi. 29 harfdan 7 harf tovushi yuqori tanglayga, qolgan 22 tasi esa pastga yo‘naladi. Tovushning yuqoriga ko‘tarilish sifati isti’laa deb ataladi. Isti’laa الِاسْتِعْلَاءُ so‘zi lug‘atda “yuksaklik”, “ulug‘lik”, “ustunlik”, “ko‘tarilish” ma’nolarida keladi. 7 harf talaffuzida jazrul lisaan semirib, aqsol lisaan tepa tanglay tomon ko‘tariladi. Natijada tovush yuqoriga yo‘nalib, yo‘g‘onlashadi. Shu tovushdagi yo‘g‘onlik tajvid tili bilan tafxim deyiladi. Isti’laa sifatli harflar quyidagi jumlada jamlangan: خُصَّضَغْطٍ قِظْ XuSso DoG‘Tin QiZ. Isti’laa bu – yuqoriga ko‘tarilish sifati, yuqoriga ko‘tariluvchi harflar musta’liyah deb nomlanadi. Qolgan 22 harf tovushi yuqori tanglayga ko‘tarilmaydi, balki, aksincha, pastga yo‘naladi va shu sababli bu harflar ingichka talaffuz qilinadi. Ingichka talaffuz qilishlik tarqiq deb ataladi.Tovushning pastlab og‘izdan chiqishiga istifaal deyiladi. Istifaal الِاسْتِفَالُ so‘zining lug‘aviy manosi “tushirish”, “pastlash” degani. Istifaal sifatini olgan harflar mustafilah deyiladi. Mustafilah “pastlovchi” deganidir. Isti’laa sifatidan oladigan foyda shuki, bu harflar tovushi yuqori tanglayga yo‘nalgani bois, ular yo‘g‘on talaffuz qilinar ekan. Agar harf fatha (“a”) bilan kelsa, harf tafhimligi uchun fatha “o” tovushiga aylanib ketadi. Isti’laa sifatiga ega yetti harf doimo tafhim o‘qiladi. Bulardan tashqari alif maddiya, ro, lam harflari esa ba’zan tafhim, ba’zan tarqiq o‘qiladi: 1. Yetti isti’laa harfidan keyin kelgan alif maddiya tafhim (yo‘g‘on) o‘qiladi: قَا خَا غَا طَا ظَا صَا ضَا 2. 22 isti’faal harfidan keyin kelgan alif maddiya tarqiq (ingichka) o‘qiladi: حَا بَا تَا يَا دَا مَا نَا فَا زَا وَا 3. Alloh lafzidan avval kasra kelsa, lam harfi tarqiq (ingichka), zamma yoki fatha kelsa, lam harfi tafhim ( yo‘g‘on) o‘qiladi: سُبْحَانَ اللَّهِ , عَبْدُ اللَّهِ , بِسْمِ اللَّهِ 4. Ro harfi zammali va fathali bo‘lganida tafhim (yo‘g‘on), kasrali bo‘lganida tarqiq (ingichka) o‘qiladi. Ro sukunli bo‘lganida atrofidagi harflarga bog‘liq bo‘lib qoladi. Buni in shaa Alloh tajvid qoidalari darsida o‘rganamiz. Suratdagi kaf harfi maxrajiga e’tibor bersak, toroful lisaan pastda, vasatul lisaan yoysimon shaklda pastlagan, aqsol lisaan ko‘tarilgan, jazrul lisaan ozg‘in, halqum bo‘shlig‘i keng holatda turibdi. Qof harfida esa toroful lisaan pastda, vasatul lisaan pastga egilgan, aqsol lisaan ko‘tarilgan, jazrul lisaan semirgan, halqum bo‘shlig‘i ham toraygan. Bu suratdan oladigan foyda shuki, harf tafhim bo‘lishi uchun faqat aqsol lisaanning ko‘tarilishi yetarli emas. Tafhim holati aqsol lisaan tepa tanglay tomon ko‘tarilib, jazrul lisaan semirib, halqum devori tomon surulganidagina yuzaga keladi. Shunda tovush yuqori tanglay tomon yo‘nalib, yo‘g‘onlashar ekan. Sizlarga Allohdan barokat tilagan holda darsimizni shu yerda yakunlaymiz.