Αμάσεια, με τα Μελένια Λεμόνια, Μάιος 2026

Η Αμάσεια του Δυτικού Πόντου ξεχωρίζει για τη μοναδική της ιστορική σπουδαιότητα, τη δραματική γεωγραφική της θέση και την αρχιτεκτονική της ομορφιά. «Ἡ δ’ ἡμετέρα πόλις κεῖται μὲν ἐν φάραγγι βαθείᾳ καὶ μεγάλῃ, δι’ ἧς ὁ Ἴρις φέρεται ποταμός, κατεσκεύασται δὲ θαυμαστῶς προνοίᾳ τε καὶ φύσει, πόλεως ἅμα καὶ φρουρίου παρέχεσθαι χρείαν δυναμένη.». Έτσι περιγράφει την γενέτειρά του ο Στράβων στα Γεωγραφικά του. Κατά μήκος του ποταμού Ίρι (Yeşilırmak) εκτείνονται τα Yalıboyu Evleri, πανέμορφα, αναπαλαιωμένα οθωμανικά αρχοντικά, πολλά εκ των οποίων ανήκαν σε εύπορους Έλληνες και Αρμένιους της πόλης, χτισμένα πάνω στα παλιά τείχη, τα οποία καθρεφτίζονται στα νερά του ποταμού και δημιουργούν ένα μοναδικό σκηνικό, ειδικά όταν φωτίζονται το βράδυ. Οι Βασιλικοί Τάφοι των βράχων είναι το πιο εμβληματικό αξιοθέατο της πόλης. Πρόκειται για μνημειώδεις τάφους των βασιλιάδων του ελληνιστικού Βασιλείου του Πόντου, λαξευμένους απευθείας στους κάθετους, επιβλητικούς βράχους που υψώνονται πάνω από την πόλη. Τα μνημεία αυτά έχουν συμπεριληφθεί στην προσωρινή λίστα μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Κατά την Οθωμανική περίοδο, η Αμάσεια ήταν το σημαντικότερο κέντρο εκπαίδευσης για τους νεαρούς πρίγκιπες. Οι διάδοχοι του θρόνου (όπως ο Μωάμεθ Β' ο Πορθητής και ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής) στέλνονταν εκεί ως διοικητές για να μάθουν την τέχνη της διακυβέρνησης. Για τον ποντιακό ελληνισμό η Αμάσεια είναι η πόλη που συνδέεται με μια από τις πιο μαύρες, τραγικές και αιματοβαμμένες σελίδες της ιστορίας του. Η Αμάσεια έγινε το θέατρο της τελικής φάσης εξόντωσης της ποντιακής ηγεσίας. Το 1921, υπό το καθεστώς του Μουσταφά Κεμάλ, στήθηκαν στην πόλη τα διαβόητα «Δικαστήρια της Ανεξαρτησίας» (İstiklal Mahkemeleri). Αυτά τα έκτακτα στρατοδικεία στερούνταν κάθε έννοιας δικαιοσύνης και είχαν ως μοναδικό στόχο την καταδίκη και την εξόντωση των Ελλήνων του Πόντου. Η Αμάσεια επιλέχθηκε εσκεμμένα διότι βρισκόταν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, μακριά από τα δυτικά προξενεία. Έτσι, οι Κεμαλικοί απέφυγαν την παρουσία ξένων παρατηρητών. Εκατοντάδες επιφανείς Έλληνες συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν. Κατηγορήθηκαν αβάσιμα για «εσχάτη προδοσία» και για προσπάθεια ίδρυσης ανεξάρτητου κράτους του Πόντου. Οι δίκες στερούνταν νομικών εγγυήσεων. Δεν παρουσιάστηκαν ποτέ αποδεικτικά στοιχεία και στους κατηγορούμενους δεν επιτράπηκε καν να απολογηθούν. Ο συνολικός αριθμός των εκτελεσθέντων μέσω απαγχονισμού υπολογίζεται μεταξύ 400 και 450 ατόμων. Ανάμεσά τους βρίσκονταν 155 ηγετικές προσωπικότητες (καθηγητές, γιατροί, έμποροι, δημοσιογράφοι, πολιτικοί και κληρικοί) από τη Σαμψούντα, την Πάφρα και άλλες περιοχές. Απαγχονίστηκαν: Ματθαίος Κωφίδης: Επιφανής επιχειρηματίας και πρώην βουλευτής του οθωμανικού κοινοβουλίου. Νίκος Καπετανίδης: Γνωστός δημοσιογράφος και εκδότης της εφημερίδας «Εποχή» της Τραπεζούντας. Πλάτων Αϊβαζίδης: Αρχιμανδρίτης και πρωτοσύγκελος της Μητρόπολης Αμάσειας. Η εξόντωση αυτή αποκεφάλισε πνευματικά, πολιτικά και κοινωνικά την ελληνική κοινότητα του Πόντου, ανοίγοντας τον δρόμο για τον πλήρη ξεριζωμό της.