Lễ cúng bản dân tộc Si La xã Kan Hồ, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu

Lễ cúng bản (Pla Khơ thú) của dân tộc Si La, tỉnh Lai Châu, Việt Nam. Ở Miền Cực Tây Bắc của Tổ quốc, giữa đại ngàn thâm u, người Si La là một trong những dân tộc có dân số vào hàng ít nhất trong các dân tộc Việt Nam, với dân số chỉ hơn 700 người cư trú chủ yếu ở hai tỉnh Lai Châu và Điện Biên trong đó người Si La ở Lai Châu chiếm tới 74% dân số tộc người. Người Si La ở Lai Châu tập trung chủ yếu ở xã Can Hồ, huyện Mường Tè trong 02 bản Seo Hai và Sì Thâu Chải. Theo kinh nghiệm dân gian của người Si La khi cây “bờ vẹ” và cây “hà vè” bắt đầu ra hoa, khi quả cây “sờ hớ lớ á sừ” to bằng đầu ngón tay có thể nhét khít lỗ mũi người lớn hoặc khi con chim “chí ti ti” bắt đầu vào mùa hót là lúc bắt đầu gieo hạt lúa trên nương. Khi cây hoa “nẹo sư nẹo nừng” bắt đầu ra hoa là lúc phải gieo được một nửa diện tích nương lúa của gia đình. Khi con chim “gồ tờ gố cha” kêu là lúc kết thúc khâu cha hạt. Trong những phong tục tập quán truyền thống của người Si La, lễ cúng bản “Pla Khơ thú" là 1 nghi lễ vô cùng quan trọng. Trước khi tổ chức cúng bản, những người có trách nhiệm như già làng, trưởng bản phải tổ chức họp bàn để cùng nhau bàn bạc và đi đến thống nhất trong việc lựa chọn ngày, giờ làm lễ cúng bản. Việc quan trọng nhất là bầu chọn được người làm thầy cúng, người chịu trách nhiệm làm chủ cổng. Chủ cổng là người tổ chức điều hành việc chuẩn bị lễ vật và thực hiện các nghi lễ được coi là cầu nối giữa thế giới thực với thế giới thần linh. Thầy cúng là người thạo việc cúng bái, hiểu biết rõ phong tục của dân tộc. Ngày chính lễ, những người đàn ông trong các gia đình dậy sớm để chuẩn bị cho lễ cúng bản. Vào ngày này, những người giữ trọng trách như Chủ cổng, thầy cúng phải ăn vận trang phục truyền thống. Vào giờ Thìn tức khoảng từ 7h đến 9h sáng một số người đàn ông được phân công từ trước đã tập trung ở nhà trưởng bản để cùng nhau đi thu gom vật liệu làm cổng. Ai nấy đều mang theo một con dao, họ chia thành nhiều tốp nhỏ tỏa vào rừng chặt cây, thu gom vật liệu làm cổng và đạo cụ bao gồm 2 cây gạo làm cột cổng, 2 cây gỗ để làm xà và 2 thanh ngăn dưới chân cổng, 2 cây Chẩu để đẽo các đạo cụ treo lên cổng, từ 20 đến 30 cây nứa để đan phên mắt cáo và làm đàn cúng, từ 15 đến 20 cây hạt ré để buộc vào các đạo cụ, 1 cây rang để trẻ lạt đan phên mắt cáo và làm vòng lạt tượng trưng cho vòng bạc, 1 bó cỏ tranh để bện dây trừ tà vắt lên xà cổng. Nguyên vật liệu sẽ được những người đàn ông của các gia đình tập trung lại ở vị trí dựng cổng chính để đẽo các đạo cụ và dựng cổng. Trong ngày này, thầy cúng sẽ là người chọn cây làm đạo cụ, để làm cúng bản. Trong lễ cúng bản người ta phải đẽo 80 cái dao gỗ, 100 cái kiếm gỗ, 100 cái súng gỗ cùng với đó là giáo mác. Trong lễ cúng bản, sản phẩm đan lát của người Si La là chuỗi vòng lạt tượng trưng cho dây xích và 60 tấm phên đan mắt cáo mà theo quan niệm dân gian thì đó là những món bảo bối. Theo sự hướng dẫn của thầy mo, 2 người đàn ông nhanh tay đục lỗ đầu cột ở cả hai cột, 2 người khác đẽo hai đầu xà cổng, một vài người đàn ông khéo tay trổ tài đục hoa văn thanh ngang chân cổng. Sau đó người ta luồn xà, nêm chặt, trong khi ấy một số người khác thì đào 2 hố để chôn cột rồi họ hò nhau đẩy cổng dựng vào 2 cái hố và lấp đất nện chặt. Dưới chân cổng bản của người Si La có 1 thanh gỗ dài khắc hình các vạch chéo liên tiếp, theo quan niệm của người Si La đó là biểu tượng của hoa cỏ gà 1 loại cây đã cứu giúp cho con người thoát họa sát thân. Cùng lúc với dựng cổng, một số người khác chặt nứa, đập phên, bắc đàn cúng cổng. Trong lễ cúng bản của người Si La, lễ vật dâng cúng là 1 con chó trắng hoặc 1 chó vàng, 1 con gả trống trắng đã trưởng thành là những con vật hiến sinh. Ngoài ra còn có 1 bát gạo, 2 hào bạc trắng được bọc cẩn thận, 1 vỏ ốc biển là những loại tiền tệ trước đây của người Si La. Khi cổng chính của bản đã hoàn thành chủ cổng cùng một người đàn ông giúp việc mang chó và gà đến, các đạo cụ được xếp vào một chỗ, chó được buộc chặt mõm và chân sau đó chó và gà được cắt tiết rồi người ta tưới máu gà, máu chó cho phun đỏ lên các đạo cụ. Những người đàn ông của các gia đình cũng tranh thủ hứng lấy máu chó, máu gà vào các tấm phên mắt cáo của gia đình mình để khi nghi lễ cúng ở cổng bàn kết thúc sẽ mang về treo ở bậu cửa nhà.... Thầy mo đứng trước đàn lễ tay trái cầm bát gạo tượng trưng cho đoàn âm binh, tay phải bốc gạo giắc về phía trước tượng trưng cho điều binh, khiển tướng miệng lầm rầm khấn triệu tập âm binh về bảo vệ cổng bản... Không như các dân tộc khác, trong lễ cúng bản người Si La chỉ cúng đồ sống không cúng đồ chín vì vậy sau khi cúng xong người ta hạ lễ đem đi nấu nướng chế biến rồi chải lá chuối xuống đất bày đồ lễ đã được nấu chín. Sau đó đại diện các gia đình và chủ cổng, thầy mo cùng nhau thụ hưởng bữa liên hoan cộng đồng.... Lễ cúng bản của người Si La là một sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng vừa mang đậm bản sắc tộc người vừa có những yếu tố giao thoa mang tính vùng miền.