භව කතරින් එතෙර වූ මහා ප්‍රඥාවන්ත තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මහ රහතන් වහන්සේගේ අපදානය

තෛලෝක්‍යගුරු බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි ඒ අසිරිමත් සම්බුද්ධෝත්පාද කාලය, දඹදිව් තලයේ පමණක් නොව සකල ලෝක ධාතුව තුළම අතිමහත් ආධ්‍යාත්මික ප්‍රබෝධයක් ඇති වූ යුගයකි. එම යුගයේ සිදුවූ අතිශය ගැඹුරු මෙන්ම සුවිශේෂී ධර්ම විනයානුකූල සිදුවීම් අතර, දක්ෂිණාපථයේ සිට බාවරී මහා බ්‍රාහ්මණයාගේ උපදෙස් පරිදි පැමිණි සොළොස් මානවකයන්ගේ (තරුණ පණ්ඩිතයන් දහසය දෙනාගේ) ආගමනය බෞද්ධ සාහිත්‍යයේ රන් අකුරින් ලියැවී ඇත. ඒ අසිරිමත් කණ්ඩායමේ දෙවැනි ශිෂ්‍යයා වූ, පසුව උතුම් අරහත් ඵලයට පත්වෙමින් සම්බුදු සසුන ඒකාලෝක කළ, අද අපගේ කථානායක තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මහරහතන් වහන්සේගේ චරිතාපදානය සැබවින්ම සත්‍යය සොයා ගිය අසිරිමත් ධර්ම චාරිකාවකි. එකල්හි ගෝධාවරී ගං ඉවුරේ රමණීය අසපුවක වෙසෙමින් දහස් ගණන් ශිෂ්‍යයන්ට වේද ශාස්ත්‍රය ඉගැන්වූ බාවරී නම් මහා ප්‍රඥාවන්ත බ්‍රාහ්මණයා, තම සිත තුළ උපන් තීව්‍ර අධ්‍යාත්මික ගැටලුවලට පිළිතුරු සෙවීමට අසමත් විය. සැබෑ සත්‍යය අවබෝධ කරගත් අනුත්තර වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ පහළවීම පිළිබඳ අසා මහත් ප්‍රමෝදයට පත් ඔහු, තම දක්ෂතම ශිෂ්‍යයන් දහසය දෙනා ප්‍රමුඛ දහස් සංඛ්‍යාත පිරිසක් සම්බුදු සමිඳුන් සොයා පිටත් කර හැරියේය. මෙම උගත් මානවකයන් පිරිස අතර තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මානවකයා කැපී පෙනෙන, තරුණ, තේජවන්ත මෙන්ම අතිශය තීක්ෂණ ප්‍රඥාවකින් හෙබි චරිතය විය. සැබෑ විමුක්තිය පිළිබඳ තදබල පිපාසයකින් පෙළුණු ඔහු, නිරාමිස සුවය සොයමින් මහත් ගෞරවයෙන් හා උනන්දුවෙන් රජගහනුවර බලා චාරිකාවේ යෙදුණේය. ඔවුන් බුදුරජාණන් වහන්සේ මුණගැසෙන්නේ රජගහනුවර පාෂාණක චේතියේදීය. මණ්ඩපයේ වැඩසිටි ශාක්‍යසිංහ වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා ප්‍රාතිහාර්යයන් දැක මහත් ප්‍රසාදයට පත් මානවකයෝ, එක් එක් අය තමන්ගේ ප්‍රශ්න විමසීමට පටන් ගත්හ. මෙහිදී තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මානවකයා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියට පැමිණ, තම සිත තුළ දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ නොවිසඳී තිබූ අතිශය ගැඹුරු වූත්, වැදගත් වූත් ප්‍රශ්නය මෙසේ විමසා සිටියේය. "ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ භව කතරේ අතරමං වූ මිනිසුන් අතරින්, කිසිදු කෙලෙස් කැලඹීමක් නැති, හැමවිටම තෘප්තිමත්, සන්සුන් වූ මහා පුරුෂයා ලෙස හැඳින්විය හැක්කේ කාටද?" ඒ ප්‍රශ්නයෙහි ගැඹුරු බව හා මානවකයාගේ ප්‍රඥාව මැනවින් වටහාගත් බුදුරජාණන් වහන්සේ, මෙත්තෙය්‍ය මානවකයාගේ සිත සුවපත් කරන, භව කතරින් එතෙර කරවන මහා දහම් පණිවිඩයක් දේශනා කළ සේක. "මෙත්තෙය්‍ය, යමෙක් පංචකාමයන් (ඇස, කන, නාසය, දිව,ශරීරය යන ඉන්ද්‍රියයන් හරහා ලබන අනිත්‍ය සැප) කෙරෙහි ඇලීමක් නැතිද, හැමවිටම සිහියෙන් (සතියෙන්) යුතුව වෙසෙන්නේද, ධර්මය මැනවින් විමසා බලා අවබෝධ කරගන්නේද, කිසිදු තෘෂ්ණාවකින් තොරව වෙසෙන්නේද, ඔහු කිසිදු බාහිර බලවේගයකින්, ලාභ-අලාභ, යස-අයස, නින්දා-ප්‍රශංසා හෝ සැප-දුක් හමුවේ කැලඹෙන්නේ නැත. සැබෑ මහා පුරුෂයා සහ සැබවින්ම සතුටින්, තෘප්තිමත්ව වෙසෙන්නා ඔහුමය." මෙම අතිශය ගැඹුරු දහම් කරුණ ඇසූ සැණින්, තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මානවකයාගේ ප්‍රඥාව තීක්ෂණ විය. පංචකාමයේ ආදීනව වැටහිණි. සිහිය පිහිටියේය. සිත අතිශය සැහැල්ලු වී, සසර බැඳීම් එකිනෙක ලිහී ගියේය. ඔහුගේ සිතේ තිබූ සියලු සැක-සංකා, මෝහන්ධකාරය දුරු වී, විමුක්තියේ මාවත ඒකාලෝක විය. දේශනාව අවසානයේ, තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මානවකයා සිය දහසක් ශිෂ්‍ය පිරිස සමඟින් සම්බුදු සසුනේ පැවිදි බිමට පත් වූ අතර, මහත් උත්සාහයෙන් වීර්යය වඩා, සත් දිනක් ඇතුළත සකල කෙලෙසුන් නසා උතුම් වූ අරහත් ඵලයට පත් වූ සේක. සෝළස ප්‍රශ්න (ධර්ම සාකච්ඡා ඉතිහාසයේ මිලින්ද ප්‍රශ්න මෙන්ම අතිශය වැදගත් කොටසක්) හරහා බුදු දහමේ සැබෑ හරය, නිර්වාණ මාර්ගය ලෝකයට දායාද කරන්නට තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මහරහතන් වහන්සේගේ මෙම මැදිහත්වීම මහත් ඉවහල් විය. භව කතරින් එතෙර වූ උන්වහන්සේගේ ජීවන පුවත, අපගේ ජීවිතවලට සැබෑ ආදර්ශයක් ගෙන දෙයි. භෞතික සම්පත්වලින් පමණක් සතුට සෙවීමට වඩා, පංචකාමයන් කෙරෙහි ඇලීම අඩු කරගෙන, සැබෑ ආධ්‍යාත්මික සැනසීම තමන්ගේ සිත තුළින්ම සොයා ගැනීමට උත්සාහ කිරීමේ වැදගත්කම උන්වහන්සේගේ චරිතයෙන් පසක් වේ. බාහිර ලෝකයේ ප්‍රශ්න, නින්දා-අපහාස හෝ අනවශ්‍ය කැලඹීම් හමුවේ සිත සන්සුන්ව තබා ගැනීමටත්, කරන කියන සෑම දෙයකදීම සිහියෙන් හා අවධානයෙන් කටයුතු කිරීමටත් අප පුරුදු විය යුතුය. තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය මහරහතන් වහන්සේගේ අසිරිමත් අපදානය අපේ සිතට ගෙන එන්නේ නිහඬ, එහෙත් අතිශය ප්‍රබල වූ, විමුක්තිය කරා යොමු කරවන ආධ්‍යාත්මික පණිවිඩයකි. උතුම් තෙරුවන් සරණයි! නමෝ බුද්ධාය...