"Από πέρα απ΄το ποτάμι" - το πολυφωνικό των KTIΣΜΑΤΩΝ στο Μέγαρο Μουσικής (1993)

Οι αρχές της δεκαετίας του '90 επέφεραν κέραια αλλαγή στους χώρους επιβίωσης της ηπειρώτικης πολυφωνίας. Mε την αλλαγή του καθεστώτος στην Αλβανία, (1990-1991) χιλιάδες μέλη της ελληνικής μειονότητας διάβηκαν τα σύνορα, μεταναστεύοντας στην Ελλάδα. Ανάμεσά τους κι ερμηνευτές του ηπειρώτικου πολυφωνικού τραγουδιού από τα χωριά της Δερόπολης, του Άνω Πωγωνίου, της Ρίζας, του Βούρκου, της Χειμάρρας. Στην Ελλάδα, μετά τον πόλεμο, το ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι είχε ακολουθήσει για χρόνια την μοίρα της παραμεθόριας περιοχής της επιβίωσής του, ζώντας στην απομόνωση και την αποσιώπηση. Τη δεκαετία του '70 αρχίζει, δειλά δειλά, να προβάλεται πέρα από την Ήπειρο. Η "Αναπαράσταση" του Θόδωρου Αγγελόπουλου, η δισκογραφία του Σίμωνα Καρά, οι τηλεοπτικές εκπομπές της Δόμνας Σαμίου συνέβαλαν σε αυτό. Η Σαμίου, με τον Άρη Φακίνο, επιμελήθηκε και την πρώτη "έξοδο" ηπειρώτικου πολυφωνικού τραγουδιού στο εξωτερικό, με την μετάκληση του πολυφωνικού των Κτισμάτων στο Παρίσι και την έκδοση του δίσκου "Chants polyphoniques et musique d' Epire" (1884). Tα Κτίσματα γίνονται έτσι οι πιο επφανείς εκπρόσωποι της ηπειρώτικης πολυφωνίας, πριν ανοίξουν τα σύνορα με την Αλβανία. Σε αυτή την περίοδο και αυτό το κλίμα οργανώνεται η πρώτη μεγάλη εκδήλωση με την συμμετοχή ομίλων ηπεςιρώτικης πολυφωνίας από τα Κτίσματα, την Δερόπολη και την Χειμάρρα το 1993 στο Μέγαρο Μουσικής Aθηνών. Το πρόγραμμα επιμελείται ο Κώστας Μάτσιας από τα Κτίσματα, γιος του πρεσβυτέρου Χρήστου Μάτσια, συγγραφέα του βιβλίου "Πωγώνι Δερόπολη Ήθη κι έθιμα". Την εκδήλωση παρουσιάζει ο Βαγγέλης Κώτσου, τότε νεότερο μέλος του πολυφωνικού των Κτισμάτων. Και οι δυό τους, με ιδιαίτερη προσφορά στην προβολή και τη διάδοση του ηπειρώτικου πολυφωνικού τραγουδιού. Η εκδήλωση, ενταγμένη σε κύκλο εκδηλώσεων με τίτλο "Φωνές του κόσμου", παρουσιάζει πολυφωνικά τραγούδια καθώς και αναπαράσταση του ηπειρώτικου γάμου. Στο πολυφωνικό της μέρος καλωσορίζει στην πρώτη συναυλία τους στην Ελλάδα μερικούς από τους σημαντικότερους βορειοηπειρώτες ερμηνευτές του πολυφωνικού τραγουδιού, οι οποίοι, πέρα από την αυτοτελή παρουσίασή τους, πλαισιώνουν και τα Κτίσματα και συμπράττουν μαζί τους. Ερασιτεχνική βιντεοσκόπηση της εκδήλωσης δωρίζεται λίγα χρόνια αργότερα στο Πολυφωνικό Καραβάνι και από εκεί προέρχεται και τούτο το απόσπασμα, με το "Από πέρα απ΄το ποτάμι", ερμηνευμένο από έξι μέλη του πολυφωνικού των Κτισμάτων, πλαισιωμένα από Δεροπολίτες ερμηνευτές. Με τα Κτίσματα εδώ προλογίζει ο Σωκράτης Τσιάβος, συνεχίζει στο πάρσιμο η Ανθούλα Κώτσου, το γυρίζει ο Λάζαρος Τσιάβος (και οι τρεις αξέχαστοι, ο Λάζαρος από το 1995, ο Σωκράτης το 2012, η Ανθούλα το 2017) ενώ ισοκρατούν οι Δημήτρης Μάτσιας, Γιώργος Παπάς και Βαγγέλης Κώτσου. Mαζί τους τραγουδά εδώ και ο αείμνηστος Δήμος Δέδες από την Δερβιτσάνη.- ο οποίος περιχαρής πλαισίωνε όλους τους ομί,λους εκείνης της συναυλίας. Τo τραγούδι έμελε να δισκογραφηθεί ένα χρόνο αργότερα από τα Κτίσματα στο "Πολυφωνικό της Ηπείρου" ("Λύρα" - "Πάπιγκο"), σε επιμέλεια Λάμπρου Λιάβα. Οι στίχοι του δισκογραφημένου τραγουδιού: Από πέρα απ’ το ποτάμι μωρ’ Μαρώ και Μαρίγια μάραντος και ντερντελίνα Γεια σου Μάρω και Μαρίγια Κι από ’δώθε απ’ το πλατάνι μωρ’ Μαρώ ... Κάθονταν Ρωμιός και Τούρκος μωρ’ Μαρώ ... Τον Ρωμιό τον λένε Γιάννο μωρ’ Μαρώ ... Και τον Τούρκο Σουλεϊμάνο μωρ’ Μαρώ ... Είχ’ ο Γιάννος μια κοπέλα μωρ’ Μαρώ ... Που τη λέγανε Ζαχάρω μωρ’ Μαρώ ... Του λέει Σουλεϊμάνος μωρ’ Μαρώ ... Θα το παίρνω το Ζαχάρω μωρ’ Μαρώ ... Δεν στο δίνω το Ζαχάρω μωρ’ Μαρώ ... Στιχουργική παραλλαγή του τραγουδιού, μεταγραμμένη ψηφιακά στο Αρχείο Πολυφωνικού Τραγουδιού του Πολυφωνικού Καραβανιού, προέρχεται από το οπροαναφερθέν βιβλίο του π. Χρήστου Μάτσια "Πωγώνι Δερόπολη Ήθη κι έθιμα": ΛΕΣΚΟΒΙΚΙΑΡΩ (Πολυφωνικό) Από πέρα από το ποτάμι, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Κι από δώθε το πλατάνι, μωρ’ λιουλιέ μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Κάθονταν Ρωμιός και Τούρκος, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Τον Ρωμιό τον λένε Γιάννο, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Και τον Τούρκο Σουλεϊμάνο, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Είχε ο Γιάννος μια κοπέλα, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Που την λέγανε Ζαχάρω, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Θέλει ο Τούρκος να την πάρει, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Να την κάνει Τουρκοπούλα, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Δεν στη δίνω Σουλεϊμάνο, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Είσαι Τούρκος την τουρκεύεις, μωρ’ λιουλιέ, μωρ’ μπεκιάρω, μωρ’ κοντή Λεσκοβικιάρω. Επιμέλεια: "ΑΠΕΙΡΟΣ" ΠΟΛΥΦΩΝΙΚΟ ΚΑΡΑΒΑΝΙ "ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΟΛΗ-ΦΩΝΙΑ" 2020 [email protected], www.polyphonic.gr