ძველი შუამთა

ძველი შუამთა თელავიდან 7 კმ-ში მთაზე ტყის შუაგულში მდებარეობს. ხუროთმოძღვრულ ანსამბლში სამი ეკლესია შედის. V საუკუნის ბაზილიკა, რომელიც ქართული ქრისტიანული არქიტექტურის ადრეული საფეხურის ერთ ერთი საყურადღებო ნიმუშია; V საუკუნის პატარა ეკლესია ძველი შუამთის ანსამბლში თითქოს ბაზილიკური თემის განვითარების შემდეგ საფეხურს გვიჩვენებს. აქ უკვე საგრძნობია სივრცის დაგრძელება აღმოსავლეთ დასავლეთის ღერძის გასწვრივ, ნავები ერთმანეთისგან გაყოფილია ბოძებზე დაბჯენილი ორ-ორი თაღით, მაგრამ თაღოვანი მალების სიგანე უბრალო კარის სიგანეს არ აღემატება. გვერდის ნავები ვიწრო და გრძელი კორიდორებია, საკუთარი საკურთხევლის აფსიდების გარეშე. დასავლეთით ეს ორი განაპირა ნავი განივი ნავით უკავშირდება ერთმანეთს. ამის გამო, შუა ნავის გარშემო სამმხრივი გარშემოსასვლელი იქმნება, ხოლო გვერდის ნავებს უბრალო დერეფნების მნიშვნელობაღა რჩებათ. ძველი შუამთის ხუროთმოძღვრული გადაწყვეტა რამდენადმე უახლოვდება ქრისტიანული ეკლესიის ჩვეულებრივ ნორმებს, მხოლოდ V საუკუნის მიწურულს დაიწყეს საქართველოში ნამდვილი ბაზილიკების შენება, თუმცა ეს ბაზილიკებიც სავსებით თვისებურია. VII საუკუნეს მიეკუთვნება მცხეთის ჯვრის ტიპის გუმბათოვანი ეკლესია, რომელშიც აფსიდებისა და ბემების სიღრმე შემცირებულია, რის გამოც მთელი შენობის ფართობსია და მასის მიმართ გუმბათსი ყელის მნიშვნელობა გაზრდილია, ნათლად იხატება ტრომპების კონსტრუქცია. მესამეა მცირე გუმბათოვანი ეკლესია, რომელიც აგრეთვე VII საუკუნისაა. ეს მინიატურული ნაგებობაც გეგმით ჯვრის ტიპისაა, მაგრამ განსხვავება ის არის, რომ აქ კუთხის ოთახების ნაცვლად, რაკი აფსიდების წინ ბემები გაქრა, ეკლესიის თითქმის ორივე ღერძი ტოლია. ძველი შუამთის ეკლესიებს არ გააჩნიათ რაიმე მორთულობა, როგორც ეს კახეთის ძეგლებს ახასიათებს. არც წარწერები მოიძიება. სამივე ეკლესია რიყის ქვითაა ნაგები, კუთხეებისათვის კი შირიმია გამოყენებული. ქართულ სამონასტრო ისტორიაში არ მოიპოვება ინფორმაცია ძველი შუამთის მონასტრის შესახებ, არ ვიცით ვინ და რატომ ააგო მონასტერი უღრან ტყეში, რომელი წმინდა მამები მოღვაწეობდნენ და რატომ გაუკაცრიელდა. დაახლოებით შუა საუკუნეებიდან სამონასტრო ცხოვრების კვალი აღარ ჩანს. ეკლესიებში არაა შემორჩენილი მოხატულობა და არც არსად ჩანს ამის კვალი, კედლები სანთლის კვამლისგანაა გამურული. უცნობია ძველი შუამთის მონასტრის გაუკაცრიელების მიზეზი, მით უმეტეს, ის ნამდვილ მიწიერ სამოთხეში მდებარეობს. მონასტრის არსებობის შესახებ ფართო საზოგაოებისთვის ცნობილი მხოლოდ მე-20 საუკუნეში გახდა. საუკუნეების განმავლობაში კელიების ტერიტორია ტყემ დაფარა, ვეებერთელა ხეები პირდაპირ გალავანზეა ამოსული, ხოლო ტყეში სიარულისას ყოველ ნაბიჯზე ქვევრებს ხვდები. ეს ადგილი ახლა შემოსაზღვრულია არქეოლოგიური სამუშაოებისთვის. მიმდინარეობს ინტენსიური სამუშაოები სამონასტრო ცხოვრების გასაღვივებლად. ეკლესიებში არაა შემორჩენილი მოხატულობა და არც არსად ჩანს ამის კვალი, კედლები სანთლის კვამლისგანაა გამურული. ქართულ სამონასტრო ისტორიაში არ მოიპოვება ინფორმაცია ძველი შუამთის მონასტრის შესახებ, სამონასტრო დავთარი დაკარგულია, ამიტომ ისტორიის დეტალები უცნობია. არ ვიცით ვინ და რატომ ააგო მონასტერი უღრან ტყეში, რომელი წმინდა მამები მოღვაწეობდნენ და რატომ გაუკაცრიელდა. მონასტრიდან ასიოდე მეტრში, ასწლოვანი ხეებით დაბურულ, უღრან ტყეში პატარა წყარო გადმოდის, რომელსაც ადამიანის განკურნების ძალას მიაწერენ. ამ წყაროს ერთი უცნაურობა ახასიათებს – რაც უფრო მეტი მომლოცველი მიდის მასთან, უფრო უხვია, ხოლო ადამიანების შემცირებასთან ერთად, წყალიც იკლებს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია