แขกมอญบางขุนพรหม เถา เครื่องสายปี่ชวา

“เพลงแขกมอญบางขุนพรหม" เพลงนี้เป็นเพลงแรกเริ่มที่ทูนกระหม่อมบริพัตรทรงพระนิพนธ์เพลงไทยขึ้นโดยนำเพลงมอญ ๒ ชั้นของเก่ามาดัดแปลงขึ้นให้เป็นเพลง ๓ ชั้นและชั้นเดียวพร้อมด้วยทางขับร้องทั้งหมด ทรงตั้งพระทัยให้เป็นเพลงในพระนามโดยเฉพาะ ต่อมาได้มีผู้ได้ยินได้ฟังเกิดความนิยมในพระปรีชาสามารถ จึงได้นำมาเล่นเครื่องสายและดนตรีกันจนแพร่หลายทั่วไปจน ทุกวันนี้ แต่ก็ไม่เหมือนของเดิมที่ทรงไว้แท้จริง ทั้งทางร้องและทางรับ เมื่อครั้งแรกเป็นทางให้แตรวงทหารเรือบรรเลงเป็นโน๊ตสากล เหตุด้วยท่อน ๓ ใน ๓ ชั้น ไม่ได้ทรงไว้อย่างที่ได้ยินได้ฟังกันอยู่ในทุกวันนี้ เป็นทางและทำนองยืดยาว ครั้งต่อมาได้ทรงปรับปรุงให้เป็นทางพิณพาทย์สำหรับวงวังบางขุนพรหมบรรเลงเพลงถวายในเวลาว่างจากพระธุระ เพลงนี้ทรงพระนิพนธ์ขึ้นเมื่อคราวเสด็จประพาส จังหวัดเพชรบุรี เมื่อ ร.ศ. ๑๒๙ อันมีพันตรีหลวงประสานดุริยางค์ (สุทธศรีชยา) ได้โดยเสด็จด้วย และให้เป็นคนเป่าแตรคอร์แน็ดในเวลาทรงพระนิพนธ์ เพื่อตรวจสอบเพลงให้ถูกต้อง ฉะนั้นเพลงนี้จึงได้ทรงขนามนามไว้ว่า "เพลงแขกมอญบางขุนพรหมเถา" ซึ่ง ทุกท่านย่อมได้ยินได้ฟังอยู่เสมอ เพลงแขกมอญบางพรหม ที่ สมเด็จฯ เจ้าฟ้า กรมพระนครสวรรค์ฯ ทรงพระนิพนธ์และทรงขนานนามให้อยู่ในจำพวกแขกมอญเก่านั้น มีลักษณะเป็นเพลง ๓ ท่อน มีสำเนียงเป็นมอญ และในจังหวะสุดท้ายของแต่ละท่อน มีทำนองซ้ำกันทุกท่อน เพลงแขกมอญบางขุนพรหม ก็มีลักษณะอันนี้ครบถ้วนทั้ง ๓ ประการ จึงเห็นว่าเป็นการสมควรอย่างยิ่งที่ทรงตั้งชื่อว่า เพลง แขกมอญบางขุนพรหม (เนื้อหาจาก “ทูนกระหม่อมบริพัตร กับการดนตรี”) บทร้องเพลงแขกมอญบางขุนพรหม เถา ครานั้น พลายชุมพลได้ฟังก็ยั้งหยุด จึงตอบว่าเราผู้เรืองฤทธิ์รุทธิ์ นามสมมุติว่าสมิงมัตรา ถิ่นฐานบ้านเมืองเรานี้ อยู่ยังธานีหงสา แมงตะยะและเม้ยมังตะยา เป็นบิดรมารดาของเรา อาจารย์เราหรือชื่อสุเมช เรื่องพระเวทไม่มีใครดีเท่า ตัวท่านที่ยกมาสู้เรา คือเป็นลูกเค้าเหล่าใคร อนึ่งพระเจ้าอยุธยา ตั้งตำแหน่งยฐาน์ให้เพียงไหน ชื่อเดิมของท่านนั้นชื่อไร ท่านผู้ใดเป็นครูอาจารย์ ขับลำบรรเลงเป็นเพลงเถา เพลงมอญเก่าแสนเสนาะเพราะหนักหนา แขกมอญบางขุนพรหมมีสมญา ฉันได้มาแต่วังบางขุนพรหมเอย. . รายการแสดง จุฬาวาทิตครั้งที่ ๒๔๔ "เพลินเพลง กรมศิลป์ สามศิลปิน ศิลปากร" โดย กลุ่มดุริยางค์ไทย สำนักการสังคีต กรมศิลปากร วันศุกร์ที่ ๕ มิถุนายน ๒๕๖๙ ณ หอแสดงดนตรี อาคารศิลปวัฒนธรรม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย