අනුරාධපුරයේ ජාත්‍යන්තර සරසවිය: එදා සහ අද | The Ancient International University: Then & Now

අනුරාධපුර අභයගිරි විහාර සංකීර්ණයට අයත් ‘උත්තරමූල පිරිවෙන’ (හෙවත් උත්තරමූල පීඨය) යනු අනුරාධපුර යුගයේ හෙළ ඉතිහාසයේ මෙන්ම සමස්ත ආසියානු කලාපයේම පැවති ඉතාමත් දියුණු, ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ බෞද්ධ විශ්වවිද්‍යාලයීය කේන්ද්‍රස්ථානයකි. ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයේ සිට ක්‍රිස්තු වර්ෂ 10-11 සියවස් දක්වාම සක්‍රීයව පැවති මෙම මහා පීඨය, දේශීය භික්ෂූන් වහන්සේලාට පමණක් නොව චීනය, ඉන්දියාව, ජාවා සහ සුමාත්‍රා වැනි පෙරදිග රටවල් රැසක විද්වත් ශිෂ්‍ය හිමිවරුන්ගේ ශාස්ත්‍රීය ක්ෂේම භූමියක් විය. අද වන විට අනුරාධපුරයේ මහ කැලෑවෙන් වටවී, නිහඬව නටබුන්ව පවතින මේ මහා භූමිය දෙස බැලීමේදී එකල මෙහි තිබූ වාස්තුවිද්‍යාත්මක සහ ශාස්ත්‍රීය අභිමානය මැනවින් සිහිපත් වේ. ​උත්තරමූල පීඨයේ තිබූ සුවිශේෂීම සහ පූජනීයම ව්‍යුහය වන්නේ එහි පිහිටි මහා ධාතු මන්දිරයයි (Relic House). ඓතිහාසික සාක්ෂිවලට අනුව කිත්සිරිමෙවන් රජු දවස හේමමාලා සහ දන්ත කුමරුන් විසින් ලංකාවට වැඩම කරවූ සිරි දළදා වහන්සේගේ භාරකාරත්වය සහ ආරක්ෂාව පිළිබඳ වගකීම සෘජුවම පැවරුණේ අභයගිරියේ උත්තරමූල පීඨයේ වැඩසිටි මහා ප්‍රඥාවන්ත විද්වත් මහා තෙරුන් වහන්සේලා වෙතටයි. වර්තමානයේ දැවැන්ත ගල් කණු පද්ධතියක්, අලංකාර පියගැටපෙළවල් සහ කැටයම් රහිත ශාන්ත මුරගල්වලින් සමන්විතව පවතින මෙම මන්දිරයේ මැද භූමියේ චතුරස්‍රාකාර ගල් ආසනයක් දැකිය හැකිය. පුරාවිද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ එකල දළදා වහන්සේ වැඩසිටි මහා ධාතු කරඬුව තැන්පත් කර තිබුණේ හරියටම මෙන්න මෙම පූජනීය ගල් පාදම මත බවයි. උත්තරමූල පීඨය සතු වූ අතිශය විස්මිත අංගයක් වන්නේ පිළිම ගෙයට මඳක් දුරින් පිහිටි පැරණි වර්ණ සහ ආලේපන නිෂ්පාදනාගාරයයි (Paint & Plaster Factory). අනුරාධපුර යුගයේ රසායනික හා කාර්මික තාක්ෂණය කියාපාන මෙම ස්ථානයේ, එකල මහා ස්තූූපයේ ආයක, බුදු පිළිම, වහලයට ගැසූ උළු සහ මැටි බඳුන් වර්ණ ගැන්වීම සඳහා අවශ්‍ය ස්වාභාවික වර්ණක සහ බදාම වර්ග නිෂ්පාදනය කර ඇත. මේ සඳහා විවිධ ද්‍රව්‍යයන් තළා අඹරා ගැනීම නිසා මතුපිට මැනවින් ගෙවී ගොඩැලි වී ගිය විශාල ගල් පුවරු, පැරණි ළිං ව්‍යුහයන් සහ එකල සකසා ගත්තු හුණු බදාම කොටස් අදටත් මෙම භූමියේදී සජීවීව දැකගත හැකිය. The 'Uttaramula Parivena' (Uttaramula Monastic Complex), belonging to the world-renowned Abhayagiri Vihara in Anuradhapura, stands as one of the most advanced international Buddhist universities in ancient Asian history. Active from the pre-Christian era up to the 10th–11th centuries CE, this great seat of learning was not merely a local monastery but a global academic sanctuary. It housed scholarly monks from ancient Sri Lanka as well as international student monks from China, India, Java, and Sumatra. Today, surrounded by the silent jungles of Anuradhapura, these monumental ruins reflect a glorious era of architectural and academic supreme heritage. The most sacred and central structure within the Uttaramula complex is its ancient Relic House (Dhathu Mandiraya). According to historical chronicles, when the Sacred Tooth Relic of Lord Buddha was brought to Sri Lanka during the reign of King Kithsirimevan by Princess Hemamala and Prince Dantha, its custody and protection were officially entrusted to the highly intellectual chief monks of the Uttaramula Parivena. Today, this site displays massive stone pillars, beautifully laid staircases, and plain, serene guard stones. In the center of the inner chamber, a square stone base is visible, which archaeologists identify as the sacred altar where the golden casket containing the Sacred Tooth Relic was once placed. One of the most remarkable discoveries at the Uttaramula complex is the ancient manufacturing workshop situated a short distance from the main shrine. This site functions as an ancient Paint and Plaster Factory, proving the advanced industrial and chemical knowledge of the Anuradhapura era. Archaeological evidence reveals that natural pigments, dyes, and refined lime plasters were manufactured here to paint the Vahalkadas (frontpieces) of the great Stupa, Buddha statues, roof tiles, and pottery. Visitors can still see large stone slabs heavily worn down from grinding raw materials, ancient well shafts, and remnants of historical mortar mixtures on the ground. Historical References & Sources ​The Mahavamsa (Chapters 50 & 54): Explicitly mentions the royal patronage given to 'Uttaramula-parivena' and how kings built dedicated libraries, pavilions, and scriptoriums for its resident scholars. ​Travelogues of Faxian (Fa-Hsien): The 5th-century Chinese monk Faxian documented his time at Abhayagiri, praising its massive library networks, scripture-copying projects, and pristine water management systems. ​Archaeological Survey Reports: Annual excavation data published by the Department of Archaeology Sri Lanka and the UNESCO-Sri Lanka Cultural Triangle Project, along with research by pioneering scholars such as Prof. Senarath Paranavithana and Prof. T.G. Kulatunga.