AVROPA MÜTTƏFİQİNİ GERİ QAZANDI, BƏS KİM İTİRDİ?

Macarıstanın yeni baş naziri qələbəsini ölkənin xilası kimi təqdim etdi, sevincini seçiciləri ilə birlikdə keçirəcək, sizsiz bu nəticə olmazdı fikirlərini səsləndirdi . Həqiqətən də Madyarın qələbəsinin arxasında xalqın güclü dəstəyi dayanır. Budəfəki parlament seçkisində müşahidə olunan seçici aktivliyin əvvəlki dövrlərdə müqayisədə kəskin şəkildə fərqlənməsi bunu bir daha təsdiqləyir. Macarlar 16 ildən sonra ilk dəfədir ki, öz səslərinin nəyisə dəyişdiyinə inanırlar. Macarıstanda baş verən son seçki nəticələri bütöv bir siyasi modelin iflası kimi qiymətləndirilə bilər. 16 il ərzində ölkəni idarə edən Viktor Orbanın qurduğu sistem uzun müddət idarə olunan demokratiya kimi xarakterizə olunurdu. Lakin Peter Madyarın rəhbərlik etdiyi Tisza Partiyasının qələbəsi göstərdi ki, bu model artıq daxili legitimliyini itirib. Orbanın uğursuzluğunda uzunmüddətli hakimiyyətin yaratdığı yorğunluq effekti özünü açıq şəkildə göstərdi. Orban hakimiyyəti illər ərzində güclü siyasi nəzarət mexanizmləri quraraq sabitlik təmin etsə də resursların qeyri-bərabər bölgüsü kimi problemlər cəmiyyət daxilində narazılığı dərinləşdirdi. Xüsusilə “NER” kimi tanınan patronaj sisteminin genişlənməsi dövlət institutlarına inamı zəiflətdi. Digər mühüm məqam isə Peter Madyar fenomenidir. Onun siyasi uğuru klassik müxalifət modelindən fərqlənir. Madyar sistemin içindən çıxan fiqur kimi həm hakimiyyətin zəif nöqtələrini yaxşı bilirdi, həm də seçici üçün radikal risk kimi görünmürdü. Magyarın qələbəsində birinci böyük qazanan Avropa İttifaqıdır. Orban dövründə Macarıstan blok daxilində veto aktoru kimi çıxış edir, qərar qəbuletmə mexanizmini yavaşıdır və xüsusilə Ukrayna ilə bağlı konsensusları qarşı çıxırdı. Madyarın hakimiyyətə gəlməsi ilə Brüssel ilk dəfə olaraq Budapeşti sistem daxilində problem yaradan subyektdən koordinasiya olunan tərəfdaşa çevirmək imkanı qazanır. Bu, Aİ-nin institusional effektivliyi baxımından kritikdir. İkinci qazanan Ukraynadır, amma burada məsələ yalnız siyasi dəstək deyil. Orban modeli Ukrayna məsələsində Aİ daxilində çat yaradırdı və bu, Rusiyanın strateji maraqlarına xidmət edirdi. Madyarın daha balanslı, lakin Qərbə yaxın mövqeyi həmin çatın bağlanmasına səbəb ola bilər. Bu isə Ukrayna üçün həm də maliyyə və təhlükəsizlik baxımından daha sabit dəstək deməkdir. Üçüncü səviyyədə qazanan aktorlar Mərkəzi Avropadakı Qərb yönümlü hökumətlər, xüsusilə Donald Tusk liderliyindəki Polşa kimi ölkələrdir. Orban-Tusk xətti uzun müddət regionda iki fərqli siyasi modelin qarşıdurması idi. Madyarın qələbəsi bu qarşıdurmanı zəiflədir və regionda ideoloji deyil, daha çox praqmatik inteqrasiya modelinin önə çıxmasına şərait yaradır. Bunların fonunda isə Vladimir Putinin Avropa daxilindəki təsir imkanları zəifləyir. Lakin Magyarın praqmatik yanaşması səbəbilə Kreml tam şəkildə uduzan tərəf sayılmır, çünki yeni baş nziirn son açıqlaması da göstəti ki, enerji asılılığı və coğrafi reallıqlar fonunda dialoq davam etdiriləcək. Nəticə etibarilə, bu seçki konkret ölkələrin qələbə və ya məğlubiyyətindən daha çox, geosiyasi balansın yenidən qurulması ilə xarakterizə olunur və Macarıstanın “Şərqlə Qərb arasında balans” siyasətindən daha çox Qərbə inteqrasiya olunan, lakin praqmatik maraqlarını qoruyan kursa keçid etdiyini göstərir. Bununla belə, Peter Magyar qarşısında duran əsas çağırışlardan biri gözləntilərin idarə olunmasıdır. Seçicilər real və sürətli nəticələr - korrupsiyanın azalması, iqtisadi rifahın yaxşılaşması və sosial sahələrdə keyfiyyətli dəyişikliklər gözləyirlər. Əgər bu vədlər qısa müddətdə özünü doğrultmazsa, eyni elektoratın sürətlə məyus olması ehtimalı yüksəkdir. Əsas test indi başlayır - Magyar yüksək gözləntiləri real islahatlara çevirə biləcək, yoxsa bu qələbə sadəcə siyasi dövrün dəyişməsi ilə məhdud qalacaq.