Սևրի տորպեդահարումը Ռուսաստանի կողմից։

ՍԵՒՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ՏՈՐՊԵԴՈՒՄԸ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ։ 1920թ․ օգոստոսի 10-ին Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզի հարավ-արևմտեան Սևր արուարձանում մի կողմից՝ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմում պարտուած Օսմանեան կայսրութեան և միւս կողմից՝ այդ պատերազմում յաղթած դաշնակից պետութիւնների՝ ներառեալ Հայաստանի միջև կնքուեց պատմական Սևրի պայմանագիրը։ Պայմանագիրը նպատակ ունէր իրականացնելու հայութեան դարաւոր երազանքը՝ միացեալ Մեծ Հայաստանի վերականգնումը։ Պայմանագրով Թուրքիան պէտք է հողեր տար արդէն արդէն գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեանը։ Այն կազմաւորուել էր 1918թ․ մայիսի 28-ի հռչակագրով՝ Օսմանեան Թուրքիայի դէմ յաղթական ճակատամարտերում, այսինքն՝ մինչեւ Սեւրի պայմանագիրը, եւ պաշտօնապէս ճանաչուել էր 1918թ․ յունիսի 4-ին՝ Բաթումի պայմանագրով՝ նոյն այդ Թուրքիայի կողմից։ Այդ արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող եւ պաշտօնապէս ճանաչուած Հայաստանի Հանրապետութիւնը հիմնականում ընդգրկում էր նախկին Ռուսական կայսրութեան ամբողջ Երևանի նահանգը, Կարսի մարզը, ինչպէս նաեւ Ելիզաւետպոլի ու Թիֆլիսի նահանգների որոշ գաւառներր։ Ահա այդ Հանրապետութեանը Սեւրի պայմանագրով պիտի միացուէին պարտուած Օսմանեան Թուրքիային պատկանող Արեւմտեան Հայաստանի զգալի տարածքներ։ Մասնաւորապէս Հայաստանի Հանրապետութեանը անցնում էին՝ Վանի նահանգի 39 հազար 300 քառ․ կմ-ից 20 հազ․ քառ․ կմ, այսինքն՝ մօտ երկու երրորդ մասը, Բաղէշի (Բիթլիսի) նահանգի 27 հազար 100 քառ․ կմ-ից 15 հազ․ քառ․ կմ, այսինքն՝ մօտ երկու երրորդ մասը, Կարինի (Էրզրումի ) գրեթէ ամբողջ նահանգը` 49 հազար 700 քառ․ կմ-ից 40 հազարը, Տրապիզոնի նահանգի մեծ մասը՝ 32 հազար 700 քառ․ կմ-ից 15 հազար քառ․ կմ՝ ներառեալ Տրապիզոն նաւահանգիստը։ Այսինքն՝ ընդհանուր առմամբ Արեւմտեան Հայաստանի մօտ մէկ երրորդ մասը անցնում էր Հայաստանի Հանրապետութեանը։ Ահա դրա արդիւնքում՝ դարեր ի վեր բաժանուած Հայաստանը կազմելու էր միացեալ պետութիւն՝ թէ՛ Արեւմտեան եւ թէ՛ Արեւելեան Հայաստանի հողերի վրայ։ Ընդհանուր առմամբ ձևաւորուելու էր 161 հազար 330 քառ․ կմ տարածքով Հայկական Անկախ պետութիւն՝ դէպի Սև ծով ելքով։ Ընդ որում, այդ 161 հազար 330 քառ․ կմ գումարային տարածքը պայմանականօրէն կարելի է բաժանել երկու մասի՝ 71 հազար 330 քառ․ կմ տարածք՝ Արեւելեան Հայաստանի հողերից, որոնք յաղթող ԱՆՏԱՆՏ-ի պետութիւնները արդէն իսկ ճանաչել էին գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեան՝ իւրեանց դաշնակցի տարածք, իսկ մնացած 90 հազար քառ․ կմ-ը՝ Արեւմտեան Հայաստանի հողերից, որոնք պարտուած Օսմանեան կայսրութիւնը Սեւրի պայմանագրով պէտք է զիջէր արդէն գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեանը։ Ցավոք, արտաքին ուժերի և առաջին հերթին Ռուսաստանը եւ նրա շնորհիւ փրկուած Քեմալական Թուրքիան, երբեմն դաւադիր, իսկ յաճախ՝ բացայայտ թշնամական գործունէութիւն ծաւալեցին Հայաստանի դէմ։ Այս երկուսի նպատակը Սեւրի պայմանագիրը գոնէ Հայաստանի մասով փաստօրէն չեղեալ դարձնելն էր։ Աւելին՝ Ռուսաստանը ահաւոր վնասեց Հայաստանին եւ հասցրեց նրան կործանման։ Ռուսաստանը, որն այդ ժամանակ խորհրդային էր, անխուսափելի կործանումից փրկել էր Թուրքիային, եւ այժմ Օսմանեան մեռնող կայսրութեան փոխարէն առաջացել էր քեմալական նոր պետութիւնը։ Միեւնոյն ժամանակ Ռուսաստանը` 1920թ․ ապրիլի վերջին - մայիսի սկզբին ագրեսիւ պատերազմ սանձազերծեց Հայաստանի դէմ։ Այդ առաջին ռուս-թուրքական պատերազմում Ռուսաստանը չհասաւ իւր վերջնական նպատակին՝ Հայաստանի կործանմանը։ Եւ կնքեց 1920թ․ օգոստոսի 10-ի Թիֆլիսի հայ-ռուսական զինադադարի պայմանագիրը։ Բայց Անկախ Հայաստանի գոյութիւնը հանգիստ չէր տալիս Ռուսաստանին։ Ուստի՝ Ռուսաստանը մեկ ամիս անց՝ 1920թ․ սեպտեմբերին՝ երկրորդ պատերազմը սանձազերծեց Հայաստանի դէմ եւ երկու ամսուայ ընթացքում, գործելով իւր իսկ շնորհիւ ստեղծուած եւ զինուած նոր թուրքական՝ քեմալական բանակի հետ՝ երկու կողմից տառացիօրէն աքցանի մէջ առաւ, խեղդեց Հայաստանը, կործանեց հայկական պետականութիւնը։ Արդիւնքում 1920 թ․ դեկտեմբերի սկզբին թուրքերի հետ փաստացի բաժան-բաժան արեց հայկական հողերը։ Թուրքերը 1920 թ․ դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի հետ կնքեցին Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով Հայաստանից ահաւոր չափով հողեր խլեցին եւ հրաժարեցրին Սեւրի պայմանագրից։ Ռուսները 1920 թ․ դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի հետ կնքեցին Երևանի պայմանագիրը, որով զաւթեցին Հայաստանի մնացած ամբողջ տարածքը՝ մայրաքաղաքով։ Դրա անունը դրեցին սովետականացում։ Իսկ իրականում դա նշանակում էր զաւթում Ռուսաստանի կողմից եւ Հայոց ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԿՈՐԾԱՆՈՒՄ։ Սովետականացուած Հայաստանի հողերը Ռուսաստանը հետագայում բաժանեց Սովետական Ադրբէջանի եւ Սովետական Վրաստանի հետ, որպէսզի Սովետական Հայաստանը հնարաւորինս փոքր եւ թոյլ լինի։ Հայերը 1920թ․ դեկտեմբերի 2-ի "սովետականացումից", այսինքն Հայաստանի ռուսական զաւթումից մէկ-երկու ամիս անց՝ 1921թ․ փետրուարին ապստամբեցին Ռուսաստանի դաժան տիրապետութեան դէմ։ Ռուսաստանը երրորդ հակահայկական պատերազմը վարելով, մինչեւ 1921 թ․ յուլիս ամիսը վերջնականապէս աշխատեց ոչնչացնել Հայաստանի վերականգնուած անկախ Հանրապետութիւնը։ Ընդ որում Հայոց պետութեան ոչնչացումը կատարուեց Ռուսաստանին յատուկ մեծագոյն դաժանութեամբ եւ ահաւոր արիւնահեղութեամբ, ապա ձեւակերպուեց երկու ապօրինի, անարդարացի պայմանագրերով։ Այդ պայմանագրերն էին Մոսկուայի 1921թ․ մարտի 16-ի ռուս-թուրքական եղբայրութեան պայմանագիրը, եւ Կարսի 1921թ․ հոկտեմբերի 1921թ․ հոկտեմբերի 13-ի պայմանագիրը։ /շարունակութիւնը՝ տեսանիւթի առաջին եւ երկրորդ մեկնաբանութիւնների մէջ/