" रंगनाथाचा रथोत्सव " | स्फुट लेख |#natyasangeet | मा. कृष्णराव फुलंब्रीकर | Krishnarao Phulambrikar

पद्मभूषण मा. कृष्णराव फुलंब्रीकर महाराष्ट्राच्या संगीत कलेला समृद्ध करणारे मा. कृष्णराव फुलंब्रीकर हे ख्यालीये गायक, वाग्येयकार, सुगमसंगीत प्रवर्तक, संगीतकार, स्वररचनाकार या नात्यानी महाराष्ट्राला परिचित होते. अतिकुशाग्र ग्रहणशक्ती आणि अनुकरणशीलतेचे वरदान लाभलेले मा. कृष्णराव यांनी अभिजात हिंदुस्थानी संगीत, उपशास्त्रीय संगीत, नाट्यसंगीत , भजन, सिनेसंगीत अशा विविध क्षेत्रात संचार केला. अशा या कलाकाराचा गरीब घरात जन्म झाल्याने, पितृछत्र नसल्याने केवळ पोटापाण्याची सोय व्हावी म्हणून त्यांना नाट्यकला प्रवर्तक मंडळीत जेवणावारी काम करावे लागले. या कंपनीच्या ' संत सखू ' या नाटकात ते विठोबाचे काम करीत आणि संत सखूचे काम सवाई गंधर्व करत असत. त्यामुळे सवाई गंधर्वांचे गाणे जवळून ऐकण्याची संधी त्यांना मिळाली. विठ्ठलाच्या भूमिकेत मास्तर गात असलेल्या नाट्यपदाला कायम वन्समोअर मिळत असे. या पदाला जितके वन्समोअर मिळत तितक्या लहानग्या कृष्णाला आवडणार्‍या रासबेरी सरबताच्या बाटल्या नाटक कंपनीच्या मालकाकडून त्याला भेट म्हणून मिळत असत. हीच काय ती त्या बालगायक नटाची कमाई! एकदा संत सखूचा नाट्यप्रयोग बघायला थोर गायनाचार्य भास्करबुवा बखले आले होते. त्यावेळेस कृष्णाच्या गाण्यातील गोडवा आणि चतुराई बुवांनी हेरली आणि हा मुलगा नीट गाणे शिकल्यास मोठा गवई होईल असे भाकीत वर्तवले. योगायोगाने त्याच सुमारास मास्तरांचे शास्त्रीय गाण्याचे शिक्षण भास्करबुवांकडे सुरु झाले. बुवांनी मास्तरांना पुत्रवत शिष्य मानून आग्रा, जयपूर, ग्वाल्हेर अशा तिन्ही घराण्यांची गायकी शिकवली. बुवांकडे प्रत्यक्ष शिकत असताना आणि तंबोर्‍यावर साथ करत असताना अल्पावधीतच मास्तर शास्त्रीय गायनात तरबेज झाले आणि गायनाच्या स्वतंत्र मैफिली करु लागले. मास्तर आपल्या मैफिलीत भूप, मालकंस या साध्या रागांबरोबरच जोड रागही अगदी सहजपणे गात. रागांचा सांधेबदल अतिशय अलगदपणे करुन रागातील क्लिष्टतेला फाटा देत. आवाजातील गोडवा, मुलायमपणा, श्वासाचा हलकेपणा पूर्णपणे वापरून छोट्या छोट्या स्वरपुंजातून राग सोपा करुन मांडत असत. गतिमानता आणि कल्पकता ह्यामुळे त्यांचे गाणे आकर्षक होत असे. त्याकाळच्या सर्व स्त्री षुरुष गायक कलाकारांचा आदर्श होते ते मास्तरांचे गाणे ! मास्तरांनी अतिशय सोप्या आणि सुबोध शब्दात चीजा लिहील्या. अनेकदा ते मैफिलीतच नवीन बंदिश बांधायचे. बंदिशीत त्यांनी ' कृष्णदास ' हे नाव धारण केले होते. मास्तरांच्या प्रत्येक मैफिलीत एक प्रकारचे प्रसन्न आणि उत्साहवर्धक वातावरण असायचे. मास्तर आपल्याकरिताच गात आहेत अशा सुखद भावनेने प्रत्येक श्रोता मास्तरांच्या मैफिलीचा रसास्वाद घेत असे. याला कारण मास्तर स्वभावाने आनंदी, बोलके आणि मिश्किल होते. लोक मास्तरांना विचारायचे, ' मास्तर, तुम्हाला इतक्या छान चाली कशा सुचतात? ' त्यावर , ' मी मुळातच चांगल्या चालीचा आहे ना , म्हणून ! ' असे खेळकरपणे ते उत्तर द्यायचे. यातला गमतीचा भाग सोडला तर खरोखर मास्तर एक निर्व्यसनी आणि चारित्र्यसंपन्न कलाकार होते. भास्करबुवांच्या मार्गदर्शनाखाली स्वतंत्र मैफिलींबरोबरच स्वतंत्रपणे ते संगीत दिग्दर्शनही करु लागले होते. सावित्री, विधिलिखित अमृतसिध्दी, नंदकुमार, कान्होपात्रा आणि गंधर्व युगानंतर कुलवधू, कोणे एके काळी, एक होता म्हातारा इ. नाटकांचे संगीत दिग्दर्शन केले. मास्तरांनी नाटकातून पूर्वी जे भक्तिसंगीत वारकरी पध्दतीने गायले जायचे त्या भक्तिसंगीताला शास्त्रीय संगीताच्या चौकटीत बसवून एक नवे दालन खुले केले. उदाहरणार्थ ' कान्होपात्रा ' नाटकातील अवघाचि संसार हे पद. कुलवधू नाटकापासून परंपरेची कास न सोडता पण नाविन्यपूर्ण कल्पकतेची जोड देऊन भावगीतात्मक नाट्यसंगीत रुजविले. पुढच्या पिढीच्या संगीतकरांसाठी हे वरदानच ठरले. त्यांच्या संगीत दिग्दर्शनातून मास्तरांचा प्रभाव जाणवतो. मास्तर हे शीघ्र संगीतकार होते. त्यांना संगीत देतेवेळी पेटी किंवा इतर कोणत्याही वाद्याची कधीच आवश्यकता भासली नाही. कोणत्या प्रसंगासाठी गाणे हवे आहे त्या प्रसंगाचे नुसते वर्णन केले तरी तिथल्या तिथे स्वरांची गुंफण करुन गुणगुणून दाखवायचे. त्यासाठी वेगवेगळ्या चालींचे पर्यायही ते सांगत असत. नाटकांप्रमाणेच धर्मात्मा, गोपाळकृष्ण, माणूस, भक्तिचा मळा, अमरज्योती, वहाँ, मेरी अमानत, आदमी इ. मराठी आणि हिंदी चित्रपटांनाही त्यांनी संगीत दिले. मास्तर हे अत्यंत देवभोळे होते. त्यांची ज्ञानेश्वर माऊलींवर अढळ श्रध्दा होती. ज्ञानेश्वरीतील एक अध्याय वाचल्याशिवाय जेवायचे नाही असा त्यांचा नियम होता. मास्तर जसे देवभोळे होते तसेच ते देशभक्तही होते. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारताचे राष्ट्रगीत कोणते असावे हा प्रश्न तत्कालीन राज्यकर्त्यांना पडला होता. ' वंदे मातरम् ' ही मातृभूमीची वंदना आहे म्हणून तेच राष्ट्रगीतासाठी योग्य आहे असे मास्तरांचे ठाम मत होते. म्हणूनच ' वंदे मातरम् ' राष्ट्रगीत व्हावे याकरिता स्वतः झीज सोसून त्यांनी निश्चयाने प्रयत्न केला. मिश्र झिंझोटी रागात चाल दिली. एक मिनिट पाच सेकंदात ' वंदे मातरम् ' वाजविण्याचे प्रात्यक्षिक त्यांनी पं. नेहरुंसमोर केले. मा. कृष्णरावांना अनेक मान सन्मान मिळाले. वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी गाजविलेल्या मैफिलीबद्दल सत्कार आणि सुवर्णपदक मिळाले. ' संगीत कलानिधी ' ही पदवी प्राप्त झाली. संगीत नाटक अकादमीची फेलोशिप मिळाली. आणि त्यांनी केलेल्या थोर कार्याबद्दल ' पद्मभूषण ' किताब देऊन गौरविण्यात आले.