ธรรมนิยาม

ธรรมนิยามสูตร ซึ่งบทสวดนี้ได้นำความในอุปปาทสูตร มาพรรณนาให้เห็นถึงสามัญญลักษณะของสังขารทั่วๆ ไป อันได้แก่ ๑. ลักษณะแห่งความไม่เที่ยง อนิจจัง ๒. ความเป็นทุกข์ ทุกขัง, ๓. ความเป็นอนัตตา อนัตตา พระธรรมโกศาจารย์ (เงื่อม อินทปญฺโญ) หรือ “พุทธทาสภิกขุ” ได้บรรยายไว้ว่า “สามัญญลักษณะ ที่เรียกว่า ธรรมนิยาม ซึ่งแปลว่า บทนิยายของธรรม ในที่นี้ได้แก่ ธรรมชาติ คำว่า “นิยาม” แปลว่า เครื่องกำหนด ลักษณะทั้ง ๓ อย่างนี้ เป็นลักษณะเครื่องกำหนดให้ทราบได้ว่า เป็นกฎของธรรมชาติ ที่ปรากฏอยู่ในสิ่งทั้งปวง เราควรจะกล่าวว่า สิ่งใดเป็นไปในกฎทั้ง ๓ นี้ สิ่งนั้นควรเรียกว่า เป็นไปตามกฎของธรรมชาติ แต่เราไม่อาจ หรือมีโอกาสที่จะกล่าวข้อความประโยคนี้ เพราะว่าไม่มีสิ่งใด ที่ไม่เป็นไปตามกฎนี้ ทุกสิ่งทุกอย่างที่มีเหตุปัจจัยปรุงแต่ง ล้วนแต่เป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวลักษณะทั้ง ๓ นี้ว่า เป็นบทนิยามแห่งธรรม”