PROTOMASTORAS symphonic fantasia.

A symphonic fantasia based on the music drama PROTOMASTORAS (Masterbuilder) by Manolis Kalomiris, from a live concert at the Athens Megaron, on 11 February, 2022. The Athens State Orchestra is conducted by George Balatsinos. Απόσπασμα από το σημείωμα του προγράμματος της συναυλίας, στις 11 Φεβρουαρίου 2022 : Η Συμφωνική φαντασία από τον Πρωτομάστορα είναι ένα ορχηστρικό έργο βασισμένο στην ομώνυμη όπερα, ή ακριβέστερα μουσική τραγωδία, του Μανώλη Καλομοίρη. Με τη σύνθεση της όπερας καταπιάστηκε για πρώτη φορά το διάστημα 1913-15, διασκευάζοντας τη φερώνυμη τραγωδία του Νίκου Καζαντζάκη πάνω στον γνωστό θρύλο του γιοφυριού της Άρτας, που για να στεριώσει πρέπει να χτιστεί στα θεμέλια του η αγαπημένη του πρωτομάστορα. Η πρεμιέρα της 11ης Μαρτίου 1916, εν μέσω του εθνικού διχασμού, χαιρετίστηκε από πολλούς ως ένα εθνικό γεγονός που αποτελεί «τον σταθμό της αφετηρίας για την ελληνική μουσική και την «ανατολή μιας νέας εποχής». Το βαγκνερικής σύλληψης έργο, γεμάτο συμβολισμούς γύρω από τους αγώνες για εθνική αναγέννηση της Ελλάδας, αφιέρωσε στον «Πρωτομάστορα της Μεγάλης Ελλάδας», τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Ταυτόχρονα, στο πρόσωπο του πρωτομάστορα, ο Καλομοίρης είδε και τον εαυτό του, ως τον μελλούμενο πρωτομάστορα μιας εθνικής μουσικής δημιουργίας. Σε αντίθεση με την πολυπαιγμένη όπερα, η Συμφωνική φαντασία αποτελεί μια άγνωστη σύνθεση του Καλομοίρη, που δεν αναφέρεται στους επίσημους καταλόγους έργων του και η έρευνα για περαιτέρω στοιχεία προς το παρόν έχει αποφέρει πολύ φτωχά αποτελέσματα. Από το έργο έχει βρεθεί μόνο το υλικό της ορχήστρας (πάρτες), το οποίο ανακάλυψε η μουσικολόγος Μυρτώ Οικονομίδου στο αρχείο του Συλλόγου «ΜανώληςΚαλομοίρης», και χρησιμοποίησε για την ανασύσταση της παρτιτούρας. Η τελική επιμέλεια της νέας παρτιτούρας και του υλικού έγινε σε συνεργασία με τον μουσικολόγο Γιάννη Τσελίκα και το Κέντρο Ελληνικής Μουσικής. Οι πρωτότυπες πάρτες φέρουν τον γερμανικό τίτλο Symphonishe Tonbilder aus der Oper Protomastoras, που θα αποδίδαμε στα ελληνικά ως Συμφωνικές εικόνες από την όπερα Πρωτομάστορας. Ο ελληνικός τίτλος, με τον οποίο παρουσιάζεται σήμερα, προέρχεται από αναφορές του 1934 σε ένα έργο τιτλοφορούμενο Συμφωνική φαντασία από τον Πρωτομάστορα, το οποίο και ταυτίστηκε με το υπάρχον υλικό. Στις 24 και 31 Μαρτίου 1934 παρουσιάστηκε - πιθανότατα κάνοντας πρεμιέρα - από τις Ορχήστρες των Ραδιοφωνικών Σταθμών της Πράγας και της Βαρσοβίας αντίστοιχα, σε διεύθυνση του ίδιου του Καλομοίρη, που είχε μετακληθεί για να διευθύνει συναυλίες ελληνικής μουσικής. Πριν πέσει στη λήθη, παίχτηκε ακόμη μια φορά στην Ελληνική Ραδιοφωνία,τον Ιούνιο του 1941. Η Συμφωνική φαντασία αντλεί το μουσικό της υλικό από χαρακτηριστικά οργανικά και φωνητικά μέρη της πρώτης εικόνας της α' πράξης της όπερας. Η γραφή της προσδιορίζεται χρονικά ανάμεσα στη δεύτερη (1923-29) και τρίτη (1941-42) επεξεργασία της όπερας, ενώ περιέχει και ένα μέρος (Χορός των τσιγγάνων) που εμφανίζεται στην τρίτη γραφή του 1942, γεγονός που υποδεικνύει πως ο Καλομοίρης καταπιάστηκε με την αναθεώρηση της όπερας και στο ενδιάμεσο διάστημα. Επιλέγοντας προσεκτικά το υλικό του, χωρίς να το επεξεργαστεί εκ νέου, αλλά με σοφά στοχευμένες παραλείψεις μερών, ενοτήτων και περασμάτων, καταφέρνει να δημιουργήσει ένα σφιχτοδεμένο και ομαλής ροής μουσικό κείμενο, στο οποίο παρελαύνουν αβίαστα όλες οι χαρακτηριστικές μουσικές στιγμές της πρώτης εικόνας. Η πολύχρωμη ορχηστρική παλέτα, την οποία χειρίζεται με ξεχωριστή μαεστρία, δίνει νέα ζωή στα φωνητικά μέρη της όπερας που προέρχονται από άριες, ντουέτα και χορωδιακά, αναθέτοντας τους ρόλους των τραγουδιστών σε σόλο όργανα και της χορωδίας σε ομάδες οργάνων. Μυρτώ Οικονομίδου, μουσικολόγος.