Eski Erciş Çelebibağı Mezarlığı - Karakoyunlu Türkmenleri Tarihi - Van Gölü Havzası Türk Eserleri

Karakoyunlular’ın ataları, Moğol istilâsı sırasında Türkistan’dan Doğu Anadolu’ya gelmişlerdir. Van Gölü’nün kuzey kıyısında yer alan Erciş ve çevresi, KaraKoyunlular’ın Doğu Anadolu’daki en eski yurtları idi. Siyasî tarih sahnesine çıkışları da Van Gölü çevresi ile Musul bölgesinde olmuştur. KaraKoyunlular, güçlenip, şartlar uygun oldukça Van Gölü çevresinden dört bir yana (Kuzey Irak – Azerbaycan – Doğu Anadolu) genişlemişlerdir. KaraKoyunlular’ın genişleme devrinin başlarında (1380-1390’lar) Timur, Azerbaycan ve Doğu Anadolu’yu istilâ etti. Timur, Van Gölü çevresini mahallî hâkimlere bıraktı. KaraKoyunlular, Timur’un ölümünden (1405) sonra, istilâ ve zapt edilen ülkelerini birer birer geri aldılar. Kara-Koyunlular, devletleri yıkılıncaya kadar hâkimiyetlerinde tuttukları Van Gölü çevresini kışlak, gölün kuzeyindeki Aladağ’ı yaylak olarak kullanmışlardır. Bütün Doğu Anadolu, Irak, Azerbaycan ve İran’a hâkim olan Kara-Koyunlular’dan günümüze çok az tarihî eser kalabilmiştir. Onların, sonraki başkentleri Tebriz’de ayakta kalabilen yine az sayıdaki eserleri dışındaki eserleri, Van Gölü çevresinde yer almaktadır. Van Gölü’nün kuzeyinde yer alan Erciş, Karakoyunlular’ın ilk merkezi idi. Menşei Urartular’a kadar giden Erciş kalesi, Kara-Koyunlular tarafından da kullanılmıştır. Kale, 1841 yılında meydana gelen depremden sonra yükselen Van Gölü sularının altında kalmıştır. Bölgedeki şehir ve kalelere hâkim olan KaraKoyunlular, buraların surlarını tamir ve tahkim ederek kullanmışlardır. Erciş civarında bulunan iki kümbetin Kara-Koyunlular’a ait olduğu kesinleşmiştir. Sanat tarihçileri, Erciş ilçe merkezinde bulunan kümbeti, Kadem Paşa Hatun Kümbeti diye adlandırıyorlar. Bu kümbet, 863 (1458–1459) tarihini taşıyan kitâbesine göre, Cihan-Şah zamanında, büyük emîr Rüstem Beg tarafından, Emîr Yar Ali, Şah Mustafa, Şah Sevük ve Şah Ali ile anneleri Kadem Paşa Hatun için yaptırılmıştır. İkinci kümbet, Erciş-Patnos yolu üzerinde ve Erciş merkezine 2 km. uzaklıkta, tarlalar içinde bulunmaktadır. Üzerinde kitâbesi bulunmadığından, Anonim Kümbet, Erciş Kümbeti, Karamelik Köyü Kümbeti veya Zortul Kümbeti diye adlandırılmaktadır. Bu kümbetin, mimarî özelliklerine bakılarak, önceki kümbete yakın bir zamanda yapıldığı ve Karakoyunlu devri eseri olduğu kabul edilmiştir. Eski Erciş’i anlatan Evliya Çelebi, “Evvelâ mâtakaddem Yûsuf Şâh câmi’in Süleymân Şâh imâr edüp Süleymân Hân câmi’i derler” ifadesiyle, burada KaraKoyunlu hükümdarı Kara Yusuf tarafından inşa ettirilen ve Osmanlı hâkimiyetine kadar ayakta kalıp Kanunî Sultan Süleyman tarafından tamir ettirilen bir camiin varlığından bahseder. EVLİYA ÇELEBİ’YE GÖRE VAN GÖLÜ ÇEVRESİNDE TÜRKLER VE TÜRKÇE Bölgenin dili, özellikle Azerî Türkçesinin etkisi altındadır. Bu etkiyi yapı, ses ve söz daarcıı yönünden görebiliriz. Anadolu’nun iç kesimlerinde bilinmeyen, ancak Azerî sahasında ortaya çıkmış birçok kelimeye Van Gölü çevresinde rastlayabiliriz. The ancestors of the Qara-Quyunlus came to Eastern Anatolia from Turkestan during the Mongol invasion. Erciş, which is the North of Van Lake, and the places around itwere the earliest lands of the Qara-Quyunlus in Eastern Anatolia. They started their political activities in the same place and Musul. As They got stronger, they expanded in accordance with the convenience of circumstances towards Northern Iraq, Adherbaijan and Eastern Anatolia. In the early periods of expansion of the Qara-Quyunlus, Tamerlane invaded Adherbaijan and Eastern Anatolia. He left the rule of the places around Van Lake to the local authorities. After the death of Tamerlane (1405), the Qara-Quyunlus recaptured their invaded lands one by one. They stayed around Van Lake during winters and Aladağ in the North of the lake during summers. Kara-Koyunlu Türkmenleri reisi Bayram Hoca, İlhanlı Devleti’nin yıkılmasından (1336) sonra Azerbaycan ve Doğu Anadolu’daki siyasî otorite boşluğundan faydalanarak faaliyetlerini artırdı (778/1376). Musul’dan başka, Sürmeli-Çukuru (bugünkü Iğdır vilâyeti arazisi) ve Nahçıvan havalisini ele geçirdi. Van Gölü’nün kuzey kıyısındaki Erciş ve çevresi eskiden beri Kara-Koyunlular’ın elinde olduğu gibi, Erzurum, Avnik, Hasan-Kalesi de, Sutaylılar’ın ortadan kalkması ve Erzurum’a kadar hâkim bulunan Orta Anadolu beyliği Eratnalılar’ın zayıf düşmesi üzerine, onların hâkimiyetine girmiştir.