เพลง สุดสงวน เถา

รายการสืบสานงานบันทึกเสียงของครูประสิทธิ์ ถาวร โดยศูนย์ข้อมูลวัฒนธรรมดนตรี ( ประสิทธิ์ ถาวร ) สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล สำหรับผลงานการบันทึกเสียงเพลงไทยเทปนี้เป็นการบรรเลงวงปี่พาทย์ไม้นวม คณะสิทธิถาวร เพลงสุดสงวน เถา ควบคุมการบรรเลงและบันทึกเสียงโดย ครูประสิทธิ์ ถาวร เพลงสุดสงวน เถา ตามทฤษฎีและประเพณีนิยมที่ปฏิบัติกันมาในวงการดนตรีนั้น บรรดาเพลงในอัตรา ๓ ชั้น ทั้งปวงจะต้องแต่งขยายขึ้นจากเพลงอัตรา ๒ ชั้น โดยวิธีที่อธิบายไว้แล้วในตอนต้นของการอธิบายเพลงราตรีประดับดาว ในสมัยโบราณนั้นการบรรเลงเพลงที่แต่งขึ้นอย่างนี้ก็บรรเลงแต่ในอัตรา ๓ ชั้นเท่านั้น หาได้บรรเลงเป็นเถาอย่างในสมัยหลัง ๆ นี้ไม่ และท่านผู้แต่งเป็นอัตรา ๓ ชั้น บางท่านก็มักจะเปลี่ยนชื่อเพลงเสียด้วยจึงเป็นการยากแก่ผู้ฟังที่จะทราบว่าเพลงนั้นแต่งขยายมาจากเพลงใด ซึ่งวิธีการเช่นนี้เป็นการอวดภูมิกันในทางแต่งและในทางฟัง และถ้าผู้ฟังเป็น นักดนตรีคู่แข่งขันมีภูมิรู้และสติปัญญาว่องไวก็จะสามารถตรวจสอบทราบว่าเป็นเพลงอะไรแล้วก็แต่งเพลงขึ้น บ้างให้เป็นคู่ที่จะประกวดประชันได้ถูกต้อง กรณีเช่นนี้เป็นเหตุให้ผู้แต่งมักจะหาเพลงอัตรา ๒ ชั้น ที่จะมาเป็นมูลฐานการแต่งให้ลึกซึ้งลงไป หรือบางทีแม้เพลงที่นำมาแต่งจะไม่สู้ลึกซึ้งนัก ก็เปลี่ยนแปลงเสียงตกเสียบ้างในบางจังหวะเพื่อให้ผู้ตรวจสอบงวยงงสงสัยก็มี เพลงอัตรา ๓ ชั้นต่าง ๆ ที่ได้แต่งไว้แต่ในสมัยโบราณที่ตกมาถึงสมัยหลัง ๆ ท่านผู้รู้ทางดนตรีต่างก็ได้ตรวจสอบหาที่มาของเพลงนั้นทั่วทุกเพลง เพื่อเป็นเครื่องประดับความรู้ของตนเองบ้าง และเพื่อได้ใช้บรรเลงเป็นเพลงเถาบ้าง แต่ก็มีเพลง ๓ ชั้น ของเก่าอยู่อีกหลายเพลงที่ครูบาอาจารย์ทางดนตรีค้นหาเพลงอัตรา ๒ ชั้นที่เป็นสมุฏฐานไม่พบ เพลงสุดสงวน ๓ ชั้นนี้ก็เป็นเพลงหนึ่งที่ไม่ทราบกันว่าท่านผู้ใดแต่งและแต่งจากเพลงอะไร นอกจากเมื่อพิจารณาสำนวนทำนองแล้ว ก็เห็นว่าคงจะแต่งในสมัยปลายรัชกาลที่ ๔ นี้เอง เพลงสุดสงวน ๓ ชั้นนี้ เป็นเพลงสำเนียงมอญที่มีความยาว ๖ จังหวะ ( หน้าทับ ) ซึ่งเป็นเพลงขนาดที่อัตรา ๒ ชั้น มีไม่สู้มากนัก นายมนตรี ตราโมท มีความเข้าใจอยู่ ๓ ประการ ประการแรกเพลงสุดสงวน ๒ ชั้นของเก่ามีอยู่จริง แต่ได้สูญเสียก่อนที่นักดนตรีชั้นหลังตรวจค้น อีกประการหนึ่งท่านผู้แต่งคงจะแต่งจากเพลงใดเพลงหนึ่ง แต่ได้ดัดแปลงเพิ่มเติมหรือตัดทอนเนื้อทำนองเดิมเสียบ้าง จึงยากแก่การที่จะพิจารณาค้นหาเพลงที่เป็นมูลเดิมให้ถูกต้องได้ ประการสุดท้ายท่านผู้แต่ง อาจแต่งเป็นอัตรา ๓ ชั้น โดยอัตโนมัติไม่อาศัยเพลง๒ ชั้นใด ๆ ทั้งสิ้น ในสมัยต้น รัชกาลที่ ๖ นั้น การนิยมบรรเลงเพลงเถายังไม่มี นอกจากเพลงที่โบราณได้แต่งไว้แล้ว เช่น ทยอยใน เป็นต้น การบรรเลงโดยทั่วไปมักจะนิยมออกเพลงเล็ก ๆ สั้น ๆ เช่น เพลงภาษาต่าง ๆ ต่อท้ายเพลง ๓ ชั้น เป็นเพลงลูกบท นายกล้อย ณ บางช้าง คนเป่าปี่มีชื่อเสียงผู้หนึ่งของจังหวัดสมุทรสงคราม ได้ตัดทำนองดนตรีเพลงสุดสงวน ๓ ชั้นลงเป็นอัตรา ๒ ชั้น และประดิษฐ์ทำนองให้เป็นสำเนียงมอญซ่อนเงื่อนงำ สำหรับใช้บรรเลงเป็นเพลงลูกบทของเพลงสุดสงวน ก็ได้รับความนิยมในวงการดนตรีเป็นอย่างดี นายมนตรี ตราโมท ได้เพลงสุดสงวน ๒ ชั้นนี้มาจากนายกล้ำ ณ บางช้าง ซึ่งเป็นน้องชายของนายกล้อย ผู้แต่งและใช้เป็นเพลงลูกบทตามความประสงค์เดิมของผู้แต่ง ต่อมาวงการดนตรีได้นิยมบรรเลงและขับร้องเพลงเถากันมากขึ้น นายมนตรี ตราโมท จึงตัดและแต่งทำนองดนตรีเพลงสุดสงวน ๒ ชั้น จากทางของนายกล้อย ณ บางช้าง ลงเป็นอัตราชั้นเดียว พร้อมกับแต่งทำนองร้อง ๒ ชั้นและชั้นเดียวขึ้นใหม่โดยใช้บทร้องจากเสภาขุนช้างขุนแผน ต่อจากบทที่ร้องในอัตรา ๓ ชั้นของเก่า เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๕ เพื่อใช้ขับร้องและบรรเลงเป็นเพลงเถาได้ครบบริบูรณ์ บทร้องเพลงสุดสงวน เถา ( ข้อมูลถอดเสียงจากเทปรีล ) ๓ ชั้น น้องเอยเพราะน้อยหรือถ้อยคำ ช่างหวานฉ่ำจริงแล้วเจ้าแก้วเอ๋ย แม่เนื้อหอมพร้อมชื่นดังอบเชย เงยหน้ามาจะเล่าไม่อำพราง ได้เชยชิดเข้าสนิทอย่างนี้เเล้ว เชิญแก้วกิริยาเมตตาบ้าง พี่จะมอบรักไว้ที่ในนาง อย่าระคางข้องแค้นระคายเคือง ๒ ชั้น ถ้าพี่ลวงน้องให้หมองสัตย์ จงวิบัติเกิดเข็ญให้เป็นเนื่อง สารพัดวิชาสง่าเปลือง แม่เนื้อเหลืองดังทองมาทาบทับ ชั้นเดียว ว่าพลางทางเปลื้องเครื่องคาด แขวนพาดฉากลงประจงจับ อุ้มนางวางตักสะพักรับ ก็ทอดทับระทวยลงดังท่อนทอง ( เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนที่ ๑๗ ขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้าง ได้นางแก้วกิริยา ) อ้างอิง มนตรี ตราโมท และวิเชียร กุลตัณฑ์. ( ๒๕๒๓ ). ฟังและเข้าใจเพลงไทย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์ไทยเขษม. สำเนียง มณีกาญจน์ และสมบัติ จำปาเงิน. ( ๒๕๓๙ ). ประชุมเพลงเถาไทย. พิมพ์ครั้งที่ ๑. กรุงเทพมหานคร : ต้นอ้อ แกรมมี่ จำกัด.