TAMBORA 1815: Wulkan, który wyłączył Słońce nad całą planetą

Największa erupcja wulkaniczna w historycznej pamięci ludzkości. Sto pięćdziesiąt kilometrów sześciennych skały w stratosferze, sześćdziesiąt megaton dwutlenku siarki, cały lud zniknął w jedną dobę. Rok później Europa głoduje, w Nowej Anglii pada śnieg w czerwcu, a w delcie Gangesu wybucha pierwsza w historii globalna pandemia cholery. To historia Tambory — wulkanu, który zgasił słońce nad całą planetą. ROZDZIAŁY: 00:00 Zniknięcie ludu Tambora 01:03 Wulkan, który zmienił klimat 02:19 Pytania po globalnej katastrofie 03:53 Pierwsze odgłosy erupcji 05:00 Raport Owena Phillipsa 07:49 Skala VEI-7 i fizyka wybuchu 09:32 Aerozol siarczanowy w stratosferze 10:25 Kaldera i utracony język Tambora 11:27 Rok bez lata 1816 15:11 Villa Diodati, Frankenstein i Wampir 17:29 Byron, Turner i czerwone niebo 18:51 Pierwszy rower i głód koni 19:32 Yunnan, opium i wojna 20:12 Pompeje Wschodu: wykopaliska 2004 22:23 Fakty, hipotezy i liczba ofiar 24:31 Czy taka erupcja może wrócić? 26:18 Dziedzictwo Tambory METODOLOGIA: FAKTY POTWIERDZONE — Erupcja Tambory: 10 kwietnia 1815, klasyfikacja VEI 7 — Objętość wyrzuconego materiału: około 150 km³ — Emisja dwutlenku siarki: około 60 Mt do stratosfery — Bezpośrednie ofiary na Sumbawie: 10–12 tysięcy w pierwszych godzinach — Wymarcie języka tambora i całej populacji ludu — "Rok bez lata" 1816 udokumentowany w Europie i Ameryce Północnej — Powstanie "Frankensteina" Mary Shelley na Villa Diodati, lato 1816 — Konstrukcja pierwszej maszyny biegowej (Laufmaschine) przez Karla von Drais, czerwiec 1817 — Wykopaliska Haraldura Sigurðssona na zachodnim zboczu Tambory, 2004 — "Pompeje Wschodu" HIPOTEZY ROBOCZE — Bezpośredni związek pandemii cholery 1817 z zaburzeniem monsunów w Bengalu przez Tamborę (David Arnold i in.) — Pełna globalna liczba ofiar pośrednich: szacunki rozciągają się od 100 000 do ponad 250 000 — Rola trzyletniego głodu w Yunnanie w długoterminowym wzroście produkcji opium w Azji PYTANIA OTWARTE — Zawartość niezbadanych warstw kaldery — dostęp wstrzymany od 2009 z powodu niestabilności sejsmicznej zbocza — Przynależność językowa tambora do większej rodziny papuańskiej — materiału za mało, by rozstrzygnąć — Dokładny mechanizm interakcji stratosferycznego aerozolu siarczanowego z reżimem monsunowym Azji Południowej ŹRÓDŁA AKADEMICKIE (recenzowane): Wulkanologia i geofizyka: — Stothers, R. B. (1984). "The Great Tambora Eruption in 1815 and Its Aftermath." Science 224(4654): 1191–1198. DOI: 10.1126/science.224.4654.1191 — Self, S., Gertisser, R., Thordarson, T., Rampino, M. R., Wolff, J. A. (2004). "Magma volume, volatile emissions, and stratospheric aerosols from the 1815 eruption of Tambora." Geophysical Research Letters 31: L20608. DOI: 10.1029/2004GL020925 — Sigurdsson, H., Carey, S. (1989). "Plinian and co-ignimbrite tephra fall from the 1815 eruption of Tambora volcano." Bulletin of Volcanology 51: 243–270. DOI: 10.1007/BF01073515 — Mason, B. G., Pyle, D. M., Oppenheimer, C. (2004). "The size and frequency of the largest explosive eruptions on Earth." Bulletin of Volcanology 66: 735–748. DOI: 10.1007/s00445-004-0355-9 Klimatologia i paleoklimat: — Oppenheimer, C. (2003). "Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815." Progress in Physical Geography 27(2): 230–259. DOI: 10.1191/0309133303pp379ra — D'Arrigo, R., Wilson, R., Tudhope, A. (2009). "The impact of volcanic forcing on tropical temperatures during the past four centuries." Nature Geoscience 2: 51–56. DOI: 10.1038/ngeo393 — Briffa, K. R., Jones, P. D., Schweingruber, F. H., Osborn, T. J. (1998). "Influence of volcanic eruptions on Northern Hemisphere summer temperature over the past 600 years." Nature 393: 450–455. DOI: 10.1038/30943 Historia nauki i kultury: — Zerefos, C. S. et al. (2014). "Further evidence of important environmental information content in red-to-green ratios as depicted in paintings by great masters." Atmospheric Chemistry and Physics 14: 2987–3015. DOI: 10.5194/acp-14-2987-2014 — Wood, G. D'A. (2014). Tambora: The Eruption That Changed the World. Princeton University Press. ISBN: 978-0-691-15054-3 — Klingaman, W. K., Klingaman, N. P. (2013). The Year Without Summer: 1816 and the Volcano That Darkened the World and Changed History. St. Martin's Press