काजव्याची गोष्ट | Firefly Insect |

निसर्ग आगणापासून डोंगरपर्यंतचा थंडीचे दिवस आटपत येतात आणि रखरखती उन्ह पडू लागतात. दिवसा उन्हाने जिवाची नुसती काहिली होते. जीव पाणी पाणी करतो. गावशिवारात एखाद्या वृक्षाच्या सावलीला आराम करण्याशिवाय गत्यंतर नसते. मे महिना संपत येतो आणि हवा बदलते. तापमान कमी होतं जातं आणि हवेतली आर्द्रता वाढू लागते. वारे वाहू लागतात. कंदाना धुमारे फुटायला लागतात. आणि वसंताचा परमोच्च सोहळा चालू असतो. मध्येच एखादा वळीव कोसळून जातो. तापलेल्या मातीतून मृद्गंध दरवळू लागतो. उन रणरणत असतं पण मधूनच गारवाही असतो. आणि आता शेतीच्या पुढच्या हंगामाची पूर्वतयारी चालू होते. बी बियाणी जमा करायची, घर-छतांची दुरुस्ती शाकारणी करायची, जनावरांच्या पडव्या नेटक्या करण्याची तयारी सुरू होते. पावसापूर्वी ही सर्व कामं आटोपतात. दिवसभरच्या मेहनतीने थकलेला बळी राजा रात्री घराबाहेर किंवा पारावर सुखद गरव्यात गावकर्यांनच्या सोबत गप्पा करीत बसतो. तेव्हा आजूबाजूच्या जंगलातून आणि झाडामाडातून काजव्यांचा अद्भुत निसर्गसोहळा दिसू लागतो. हा सोहळा मे महिन्याच्या मध्यापासून ते जून पर्यंत पाहायला मिळतो. हे काजवे वर्षभर पालापाचोळा आणि झाडांच्या खोडावर गपचूप असतात पहिल्या वळीव पावसानंतर हा काजवा बाहेर येण्यास सुरुवात करतो. दिरडा, बेरडा, जांभूळ या झाडावरच जास्त असतात. त्याचं अस्तित्व ठरावीक झाडं, उंच गवत, पाणथळ जागांचे किनारे अशा ठिकाणी. हयांच पंधरा वीस दिवसांचं थोडेथोडके आयुष्य पण तो आपल्यासाठी जगण्याचा एक नवीन अध्याय देऊन जातो. हळूहळू पावसाचा आणि वाऱ्याचा जोर वाढू लागतो, मग विखुरलेले उरले सुरले अजूनच विखुरले जातात. पूर्वी अगदी अंगणापासून दिसणारे हे काजवे, आता गावांच्या सीमा वाढू लागल्याने डोंगरापर्यन्त ढकलले गेलेत. तसा काजवा हा एक प्रकारचा निशाचर भुंगा आहे. याच्या शरीरात फुफ्फुस नसते. काजव्याच्या शेपटीत असलेल्या एका अवयवात लूसीपीरियल नावाचे रसायन तयार होत असतं. त्यांच्या त्वचेच्या पातळ थरांमधून ऑक्सिजन आत बाहेर होत असतो. या रसायनची आणि ऑक्सिजनची विक्रिया झाली की, त्यामधून प्रकाश बाहेर पडतो. त्याला आपण काजव्यांच चमकणे म्हणतो. काजव्यांचा हा प्रकाश उष्ण प्रकाश नसून शित प्रकाश असतो. नर काजवा माद्यांना आकर्षित करण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारे चमकतो. मे ते जून हा काजव्यांचा मिलनकाळ. योग्य वातावरण तयार झालं की पुढच्या पिढीला जन्म देण्यासाठीचा हा सगळा खटाटोप. बोलणं, हावभाव, वास अशी जी जिवांच्या संवादाची माध्यमं, तसा प्रकाश हा काजव्यांच्या संवादाचं माध्यम. या मिलनाच्या हंगामात ज्या नराचा प्रकाश सर्वोत्तम वाटतो, त्याची निवड मादी आपला जोडीदार म्हणून करते. असंख्य काजव्यांचा असंख्य झाडांवर हा स्वयंवर सोहळा चालू असतो. अनेक सजीवाना निसर्गाकडून प्रजननासाठी ठरावीक वेळेचीच परवानगी मिळालेली असते. यांचं एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या माद्या अळीसारख्या असतात. त्या कमी हालचाल करतात. त्यांना पंख नसतात. त्यांचे डोळेही कमी विकसित झालेले असतात. त्यांचे मिलन झाले की नर काही दिवसांत मरतो. मादीदेखील ठरावीक झाडांच्या बेचक्यात अंडी घालून मरते. पुढे अंड्यातून अळी- कोश आणि पूर्ण वाढ झालेला काजवा निर्माण होतो. काजव्यांचे मुख्य अन्न गोगलगाय असतं, दिवसभर झाडाझुडपांच्या, पालापाचोळ्याच्या आसऱ्याने पडून असणारी काजव्याची अळी रात्री गोगालगायीच्या मागावर निघते. सावज सापडल्यावर अळी आपल्या विळ्यासारख्या धारदार जबड्याने गोगलगायीला दंश करते. गोगलगायीची हालचाल मंदावली की गोगलगायीवर ताव मारते. कोळी, बेडुक हे काजव्याचे मोठे शत्रू. शेतीसाठी काजव्यांचं विशेष महत्त्व आहे. कारण ते परागीकरणासाठी मदत करतात. गोगलगायीसारखे शेतीला उपद्रवी प्राण्यांचा काजव्यांमुळे बंदोबस्त होतो. संतुलित पर्यावरणाचे (Indicator) म्हणून काजव्यांकडे बघितलं जातं. काजव्यांमधे खूप प्रजाती आहेत त्यातील काही जमिनीच्या आत राहतात तर काही अर्ध जलचर आहेत, पृथ्वीवर प्रकाशमान असलेले सजीव फक्त काजवेच नाहीत तर निसर्गात असे अनेक जीव प्रकाशमान असतात. काही गुहेत राहणारे,काही समुद्रात, तर काही अगदी सांडपाण्यातही आढळतात. कोल्हापूर जिल्ह्यातील राधानगरी,भुदरगड ,चंदगड पन्हाळा ,बावडा, शाहूवाडी या तालुक्यात काजवे खूप पाहायला मिळतात. आता काजवा महोत्सवाच्या निमित्ताने मात्र त्याठिकाणी अनेकजण जातात, मद्यपान डीजे, धिंगाणा, आरडाओरडा हे प्रकार राजरोसपणे जंगलात सुरू आहेत. जैवविविधतेत प्रत्येक किटकाचं स्थान महत्त्वाचं आहे, आपण असं काहीही न करता, ह्या दुसर्याा जीवांचा आदर करून शांतपणे अंगणापासून डोंगरपर्यंतच्या निसर्गातले अद्भुत सोहळे अनुभवणं गरजेचं आहे.. मोबाईल - 9420444969 [email protected]