100 NĂM Sân Khấu KỊCH VIỆT NAM

Đầu thập niên 1910, tại Hội Đấu Xảo Thuộc địa Marseilles, một số nhà kĩ nghệ như Leon Azoulay đã nỗ lực kí âm các làn điệu cổ truyền và ca kịch An Nam, trong đấy, gồm một kịch mục vui mô tả một anh kể cho bạn mình nghe truyện mình dạo chơi Paris ra sao. Trước đó, Việt Nam không có kịch nói, chỉ có kịch hát (tuồng, chèo, cải lương). Tháng 4/1920, vở Người bệnh tưởng của Moliere do Nguyễn Văn Vĩnh dịch được công diễn ở Hà Nội, tạo tiếng vang. Ông Vũ Đình Long lúc ấy băn khoăn về việc người Việt mặc quần áo đóng giả người Pháp, diễn kịch Pháp cho người Việt xem. Tháng 9/1921, kịch bản Chén thuốc độc ra đời, được in trên hai số của tạp chí Hữu Thanh. Chỉ trong vòng một tháng, ban kịch dựng vở thành công. Buổi diễn khi ấy náo nhiệt, khiến khán giả thích thú, bất ngờ. Ông Nguyễn Đình Kao - người vào vai thầy thông Thu - được khen đóng tự nhiên. Sau buổi công diễn, ban kịch còn biểu diễn thêm một số buổi ở Hải Phòng, Nam Định. "Chén thuốc độc" - công diễn ở Nhà hát Lớn Hà Nội năm 1921 - mở ra 100 năm sân khấu kịch nói Việt Nam. Ở tuổi 25, Vũ Đình Long đã có cái nhìn sâu sắc về đời sống xã hội đương thời. Ông lên án mạnh mẽ mặt trái của thú chơi cô đầu, hầu đồng, xem bói, nghiện ngập rượu chè, đồng thời bàn về trách nhiệm của mỗi cá nhân với hạnh phúc gia đình. Tính châm biếm, đả kích, tình huống kịch đều đặc sắc. Sau 100 năm, những thông điệp ấy vẫn còn nguyên giá trị. Có thể nói, với Chén thuốc độc ông Vũ Đình Long đã góp công lớn xây dựng nền móng kịch nói, là người vén tấm màn nhung của sân khấu kịch. Thi sĩ Thế Lữ làm quen với sân khấu kịch nói từ năm 1923, khi lần đầu tiên được xem vở Tây Nam đắc bằng của Nguyễn Đình Kao, vở kịch nói chuyển thể từ tuồng cổ. Đến năm 1928, khi đang học năm thứ 3 Thành chung, nhân dịp Hội Trí tri (Hải Phòng) tổ chức quyên tiền xây dựng sân bóng, Thế Lữ đã đóng vai lão Quý trong vở Lọ vàng - và được Vi Huyền Đắc, Nguyễn Hữu Kim hết lời khen ngợi. Ở Hà Nội, ông được xem một số buổi diễn của ban kịch Pháp "Les comédiens français", hay nhóm kịch của Claude Bourain. Đến năm 1932, ông bắt đầu tham gia phê bình, góp ý cho một số vở diễn, đồng thời viết vở Cơn ác mộng của một sinh viên – đã được NSND Năm Châu chuyển thể thành cải lương. Ông còn tìm đọc nhiều sách báo viết về nghệ thuật sân khấu bằng tiếng Pháp. Thế Lữ say mê sân khấu kịch Pháp, muốn lấy đây làm đích để vươn lên cho sân khấu Việt Nam. Năm 1936, một nhóm các văn nghệ sĩ bao gồm Thế Lữ, Đoàn Phú Tứ, Nguyễn Lương Ngọc, Phạm Văn Hạnh, Trần Bình Lộc, Nguyễn Đỗ Cung, Vũ Đình Liên...thành lập một ban kịch lấy tên là Tinh hoa, với mục đích "khởi sắc kịch Việt Nam khả dĩ không thua kém kịch trường Pháp". Sau hiệp định Genève, hòa bình lập lại, Thế Lữ cùng các văn nghệ sĩ kháng chiến trở về Hà Nội. Ông tiếp tục hoạt động sân khấu, tham gia Đoàn Kịch nói Trung ương, tiền thân của Nhà hát Kịch Việt Nam. Thế Lữ dàn dựng lại toàn bộ vở Những người ở lại trên sân khấu Hà Nội, có sự tham gia của các diễn viên như Trúc Quỳnh, Mạnh Linh, Nguyễn Ninh, Hoàng Uẩn...[74] Năm 1955, ông là Trưởng ban Nghiên cứu Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam[11]. Thế Lữ còn là chỉ đạo nghệ thuật của Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương đi biểu diễn tại các nước Liên Xô, Ba Lan, Trung Quốc Năm 1958, Luba, vở kịch dài Xô viết đầu tiên được dàn dựng tại Việt Nam, do đạo diễn Liên Xô Vasiliev chỉ đạo, quy tụ đông đảo hơn trăm nghệ sĩ, diễn viên, đạo diễn tham gia. Thế Lữ tham gia hội đồng đạo diễn, đồng thời tham gia đóng vai giáo sư Goronov Staev, một vai diễn ngắn trong vở kịch. Tuy Sài Gòn là trug tâm văn hóa của miền nam nhưng kịch nói phát triển sau Hà Nội. Một trong những ban kịch trình diễn đầu tiên là kịch đoàn của đôi nghệ sĩ Túy Hoa và Anh Lân với tên gọi là Dân Nam. Ngoài ban kịch này, các nghệ sĩ như Trần Văn Trạch, Kiều Hạnh, Xuân Dung,...cũng có những nhóm kịch riêng. Ngoài miền trung có ban kịch của nghệ sĩ Hoàng Vĩnh Lộc. Trong thập niên 1950, ban kịch Dân Nam nổi tiếng nhất. Ban kịch này quy tựu những tên tuổi nổi tiếng như Túy Phượng, Kim Cương, Kim Vui, Vân Hùng, Xuân Phát,...Vở trường kịch đầu tiên ở Nam Việt Nam là vở Áo người trinh nữ. Mười năm sau vào thập niên 1960 thì ở trong Nam đã có nhiều ban kịch như Ban kịch Thẩm Thúy Hằng, Ban kịch Vũ Đức Duy, Ban kịch Tuổi Xanh, Ban kịch sống Túy Hồng, Ban kịch của nhạc sĩ Bắc Sơn,... Sau Ngày Thống Nhất đất nước, hòa vào dòng chảy của văn hóa dân tộc, các nghệ sĩ Sài Gòn đã tích cực tham gia các hoạt động công tác xã hội, làm quen với nền nghệ thuật sân khấu Cách mạng. Kể từ cuối thập niên 1980, khi trào lưu băng nhựa tràn vào, thoại kịch Việt Nam có cơ hội đến gần bình dân hơn bằng việc thâu băng. Năm 2020 và năm 2021 là những năm có rất nhiều biến động bất lợi đối với người làm văn học nghệ thuật nói riêng, với cả xã hội nói chung. Đó là năm mà cả thế giới cùng đối mặt với dịch bệnh Covid có tốc độ lây lan khủng khiếp, khiến nhân loại buộc phải thay đổi thói quen, quan niệm sống. Trong bối cảnh khó khăn chung đó, sân khấu Việt Nam thực sự đã khó lại chồng thêm khó.... LQTT