Қаражартас қорымы. Necropolis Karazhartas. Могильник Каражартас

Қарағанды облысы, Шет ауданы, Талды ауылынан шығысқа қарай 13 шақырым жерде Талды-Нұра өзенінің сол жағалауында орналасқан. Өзен жағалауының биіктеу террассасының жазығында салынған. Құрамы 32 нысаннан тұратын қорым беғазы-дәндібай мәдениетінің аса жарқын ескерткіштерінің бірі болып саналады. Пирамидалы-сатылы үлкен тас кесене ескерткіштің орталық бөлігінде орналасқан. Қалған қатардағы қарапайым адамдардың кішкентай жәшікті қоршау түріндегі жерлеу орындары үлкен кесенені айнала қоршай орналасқан. 2016-2017 жылдары А.З. Бейсенов және И.А. Кукушкиннің жетешілігімен кесене мен жерлеу орындарына зерттеу жұмыстары жүргізіліп, қайта қалпына келтірілді. Сатылы-пирамида тәрізді кесененің көлемі 14×13,5 м, биіктігі 3 м. Кесененің орталық бөлігінде адам жерленіп, үсті жалпақ тастармен жабылған. Үйіндінің әртүрлі жерінен қой, жылқының сүйектері табылды. Мұндай сүйектердің табылуы ғұрыптық жоралғылармен байланысты болуы мүмкін. Зерттеу жұмыстары кезінде құрылыстың әр жерінен көптеген соңғы қола дәуіріне тән қыш ыдыстың бөліктері, қоладан құйылған жебе ұшы мен алтын сақина шыққан. Қаражартас кесенесі көлемі жағынан бүгінгі таңдағы беғазы-дәндібай мәдениетінің элиталы тас жерлеу құрылыстарының бірі. Өлшемі бойынша Бұғылы-3 кесенесімен шамалас. Лай балшықпен бекітілген жерлеу құрылысы Арал өңіріндегі Солтүстік Түгіскен мен Ертіс өзені маңындағы Қараоба кешендерімен ұқсастықтары бар. Пайдаланылған материалдарына, құрылыс жұмыстарының күрделілігіне қарағанда кесенеде осы өңірдегі байлығы асқан немесе жоғары билік өкілі жерленгендігін аңғаруға болады. Осыған ұқсас Бұғылы-3, Беғазы, Айбас-Дарасы, Саңғыру тәрізді ірі кесенелердің бір аумақта шоғырланғандығы ол, Орталық Қазақстан аймағы беғазы-дәндібай мәдениетінің негізгі орталығы болғандығын айқындайды. ------------------------------------------ Located on the left bank of the Taldy-Nura River, 13 km east of the village of Taldy in Shet district of Karaganda region. The monument was erected on a hill of a riverbank. The burial ground contains 32 structures that are monuments of the Begazy-Dandybai culture. The central position is occupied by a large stone mausoleum with a pyramidal step structure, around which burials of the ordinary population are located in the form of small fence-boxes. In 2016-2017, under the leadership of A.Z. Beisenov and I.A. Kukushkin excavations of the mausoleum and burial structures were carried out, as well as restoration work. The dimensions of the pyramidal step mausoleum are 14 × 13.5 m, the height is 3 m. A man is buried in the center of the mausoleum, covered with large slabs. The bones of a sheep and horse found at different levels of filling the grave are possibly associated with sacrificial food. During the study, numerous fragments of ceramics of the Late Bronze Age, bronze arrowheads and a gold ring were noted. Karazhartas is currently one of the largest stone tombs of the Begazy-Dandybai nobility by the size of the mausoleum. The mausoleum of Buguly-3 can be compared with its parameters. From this perspective, one can point out some similarities with the complexes of Northern Tagisken in the Aral Sea and Karaoba in the Irtysh, which had clay structures. Given the complexity and laboriousness of construction work, it can be assumed that only leaders and the wealthy could afford such a luxury. The construction of the elite mausoleums of Buguly-3, Begazy, Dandybai, Aybas-Darasy, Sangyru, Karazhartas indicates that Central Kazakhstan was the largest center of ancient Beguazy-Dandybai culture. ------------------------------------------ Расположен на левом берегу реки Талды-Нура, в 13 км к востоку от села Талды Шетского района Карагандинской области. Памятник возведен на возвышенности берега реки. В составе могильника находятся 32 сооружения, являющиеся памятниками бегазы-дандыбаевской культуры. Центральное положение занимает большой каменный мавзолей, имеющий пирамидально-ступенчатую конструкцию, вокруг которого расположены погребения рядового населения в виде небольших оград-ящиков. В 2016–2017 годах под руководством А.З. Бейсенова и И.А. Кукушкина проводились раскопки мавзолея и погребальных сооружении, а также были выполнены рекультивационные работы. Размеры пирамидально-ступенчатого мавзолея 14×13,5 м, высота 3 м. В центре мавзолея похоронен человек, перекрытый крупными плитами. Найденные на разных уровнях заполнения могилы кости овцы и лошади, возможно, связаны с жертвенной пищей. В процессе исследования отмечены многочисленные фрагменты керамики эпохи поздней бронзы,бронзовые наконечники стрел и золотое кольцо. По размерам мавзолей Каражартас является в настоящий момент одним из крупнейших среди каменных усыпальниц бегазы-дандыбаевской знати. С ним по своим параметрам сопоставим мавзолей Бугулы-3. В этом ракурсе можно указать на некоторое сходство с комплексами Северного Тагискена в Приаралье и Караобы в Прииртышье, которые имели глиняные конструкции.