संपूर्ण अजिंठा दर्शन - अभ्यासकाच्या मार्गदर्शनात @AllMarathi

#जागतिक_वारसास्थळ_अजिंठा_लेणी अभ्यासदौरा उत्साहात संपन्न आपली धरोहर आपल्या पूर्वजांची ठेव आपण प्रत्यक्ष भेट देऊन नक्की पाहायला हवे हा उद्देश मनात ठेवून दिनांक 5/10/2025 रोजी वत्सगुल्म नगरी अर्थात वाशीमचे आम्ही सर्वजण सहपरिवार अजिंठा येथे अभ्यास दौऱ्यासाठी लेणी अभ्यासक भास्कर गायकवाड सरांच्या मार्गदर्शनात जाऊन आलो. अजिंठा म्हणजे एक जागवेगळ आश्चर्य, अजिंठा म्हणजे दिवसा ढवळ्या पडलेलं स्वप्न, अजिंठा म्हणजे डोळ्यावर विश्वास न बसणारे महाकाय रूप आणि अजिंठा ज्याने एकदा खरा अनुभवला त्याला आयुष्यभर सतत भुरळ घालणारी वास्तू!! आम्ही मागील एक महिन्यापासून अजिंठा अभ्यास दौऱ्याचा प्लॅन करत होतो परंतु पावसाच्या आक्रमक पणामुळे पुढे ढकलत होतो. परंतु तो दिवस आला ज्या दिवशी आम्ही अजिंठाला भेट दिली. अजिंठा पाहायचं म्हटलं तर त्यासाठी अभ्यासक लागतो जाणकार व्यक्ती लागतात तेव्हा ती वास्तू पाहण्यात एक वेगळा आनंद असतो. त्या वास्तूचा इतिहास आणि बारकावे समजून घेण्यासाठी जाणकाराच्या मार्गदर्शनात पाहणे आयुष्यभर लक्षात राहते. आदरणीय भास्कर गायकवाड सर हे मोठे लेणी अभ्यासक आणि जाणकार आहेत हे मला माहिती होतं. आणि त्यामुळे मी भास्कर गायकवाड सरांच्या संपर्कात अनेक दिवसापासून होतो. आणि सरांचा वेळ मागून आम्ही अजिंठा जायचं ठरवलं. दिनांक 5 ऑक्टोबर रोजी आम्ही वाशीम चे सर्वजण अजिंठा अभ्यास दौऱ्यासाठी निघालो. जाताना गाडमध्ये गायकवाड सरांसोबत खूप चर्चा झाली. सर जिल्ह्यातील सगळ्यात मोठे वाचक सुद्धा आहेत आणि त्यांचे वैयक्तिक 10 लाखाचे ग्रंथ सुद्धा त्यांच्या वाचनालयात आहेत. आमच्यासोबत सर्वजण ज्ञानाचे भुकेले लोकं असल्याने आणि मुळात हा अभ्यास दौरा असल्याने प्रत्येकजण अजिंठा जाणून घ्यायला उत्सुक असल्याने गाडीमध्ये अजिंठा शिवाय दुसरा विषय नव्हता. प्रत्यक्ष अजिंठा पोहचलो. आपल्याला गड्या पार्क करून महामंडळ बसने लेणीकडे निघालो. मधेच खळखळून वाहणारी वाघूर नदी लागली. कारण याच नदीच्या काठावर ह्या लेण्या आहेत. आणि इथेच जॉन स्मिथ शिकारीला आला असता त्याला पाहिल्यादा दिसल्या. लेणीपर्यंत पोहचलो. गायकवाड सरांच्या अभ्यासपूर्ण वाणीतून अजिंठा च्या लेण्याची माहिती सुरु झाली. पहिल्या लेनीतील जातक कथा, पद्मपनी आणि वज्रपानी आजपर्यंत दोनदा अजिंठा गेलो परंतु कधी एवढं सखोल अनुभवलं नव्हते. भगवान गौतम बुध्द यांना ह्या सर्व लेण्या समर्पित आहेत. सरांच्या ओघवत्या वाणीतून अजिंठा जाणून घ्यायला वेगळा आनंद वाटत होता. वेगळे ज्ञान मिळत होते. पहिल्या लेणीतील जातक कथा ऐकताना आपण जणू काही त्या युगात आहोत कि काय असं वाटायला लागलं. बुद्धाची मूर्ती, शिल्पकला, चित्रकला केवळ अप्रतिम! सरांनी एक एक करून आम्हाला सर्व लेण्यांची माहिती देत देत त्या त्या काळातील घटना, जातक कथा सांगत होते. आजपर्यंत लेणीमधील जातक कथा यापूर्वी आम्ही कधीही ऐकल्या नव्हत्या. णा कुठल्या पुस्तकात आम्ही वाचल्या. परंतु सरांच्या अभ्यासाने आम्हाला त्या काळातील सर्व जातक कथा आणि शिल्पकला सखोल अभ्यासायला मिळाल्या. वाकाटक राजवंशातील प्रसिद्ध राजा हरिषेण यांच्या काळात एकूण सहा लेण्या तयार झाल्यामुळे ज्यामध्ये लेणी क्रमांक - 1, 2, 16, 17, 19 आणि 26 यांचा समावेश आहे. या राजांच्या कार्यकाळात त्यांच्या आश्रयामुळे अजिंठा लेणींना “भारतीय भित्तिचित्रकलेचा शिखरबिंदू” मानले जाते. या काळात महायान बौद्ध धर्माचा प्रभाव वाढला आणि बुद्धाच्या मूर्तींची पूजा सुरू झाली. या आधीच्या लेण्या आपण अभ्यासल्या तर लक्षात येईल की आधीच्या लेणीमध्ये बुद्धांच्या मूर्तीचा उल्लेख मिळत नाही. बुद्धांची मूर्ती ही काल्पनिक आहे आणि त्यांच्या मिळालेल्या पुराव्यावरून ती काल्पनिक परंतु त्यांच्याप्रमाणे तयार केलेली आहे असेही आम्हाला कळलं. थोडक्यात सांगायचे झाल्यास या लेण्याचे दोन विभाग करता येतील. १. पूर्वकालीन लेण्या (हिनयान पंथ) कालावधी: इ.स.पूर्व 2रे शतक ते इ.स. 1ले शतक राजसत्ता: सातवाहन राजवंश या काळात बुद्धाची मूर्ती नव्हे, तर स्तूप पूजनीय होता. लेण्या साध्या व मूर्तीविरहित आहेत. भिक्षूंच्या राहण्यासाठी व ध्यानासाठी विहार व चैत्यगृहे बांधली गेली. या काळातील मुख्य लेण्या ह्या 9, 10, 12, 13, 15अ या लेण्याची वैशिष्ट्ये: साधी रचना, स्तूप असलेली चैत्यगृहे लेण्याचा दुसरा भाग करता येते तो म्हणजे २. उत्तरकालीन लेण्या (महायान पंथ) ➡️ कालावधी: इ.स. 5वे शतक राजसत्ता: वाकाटक राजवंश – विशेषतः राजा हरिषेण या काळात बुद्धाच्या मूर्ती आणि चित्रकलेचा उत्कर्ष झाला. भित्तिचित्रे, शिल्पकला आणि सुंदर नक्षीकाम दिसते. बुद्धाच्या जीवनकथा व जातक कथा चित्रांद्वारे दाखवल्या आहेत. खरं तर अजिंठा एवढा प्रचंड आहे की एका दिवसात पाहणे सहज सोपा नाही. परंतु आम्ही सकाळपासून संध्याकाळ पर्यंत अजिंठा समजून घेत, जाणून घेत होतो. शेवटी अजिंठा चे एवढं महाकाय रूप डोळ्यात साठवून घेऊन आम्ही त्याचा निरोप घेतला तो पुन्हा येऊ हे वाचन देऊनच! भास्कर गायकवाड सरांचा अभ्यास आणि 69 व्या वर्षी दिवसभर आम्हाला माहिती देण्याची क्षमता प्रचंड आहे. आम्हाला त्यांची hi क्षमता वेगळी ऊर्जा देऊन गेली. आगळ्या वेगळ्या आणि प्रचंड अभ्यासू व्यक्तीसोबत आम्ही हा अभ्यास दौरा केला याचे समाधान शब्दात सांगता येणार नाही असे आहे. या अभ्यास दौऱ्याला लेणी अभ्यासक आणि उत्कृष्ट वाचक पुरस्कार प्राप्त श्री भास्कर गायकवाड सर आणि त्यांच्या पत्नी सौं शोभा काकू, सुरेखा देबाजे (मोरे) मॅडम, प्रतिभा इंगळे मॅडम, प्रशांत इंगळे सर, लक्ष्मणराव सरनाईक , लता खडसे, स्वतः म्हणजे संदीप ह मुसळे आणि माझी पत्नी सौं स्वाती मुसळे आणि सोबत मुले असे एकूण लहानमोठे 16 जणांचा हा अभ्यासदौरा आनंदाने आणि अभ्यासपूर्ण पार पडला.