فروپاشی اتحاد شوروی و وضع کنونی ایران/ یک شباهت و یک تفاوت مهم (۱۵:۵۰ دقیقه)

درباره علل فروپاشی اتحاد شوروی توضیح مختصری داده‌ام. گفتم که یک شباهت مهم میان فروپاشی و انحلال اتحاد جمهوری‌های شوروی در سال ۱۳۷۰/ ۱۹۹۱ بن‌بستی بود که الیت حاکم به آن رسیده بود در حفظ نظام سیاسی موجود. این عامل در بخش مهمی از الیت جمهوری اسلامی دیده می‌شود. ولی فروپاشی شوروی یک تفاوت عمده با وضع کنونی ایران دارد: در شوروی جنبش اعتراضی از پائین وجود نداشت و تحول از طریق الیت حاکم انجام شد ولی در ایران در صورت شکسته شدن فضای کنترل کنونی احتمال بروز اعتراضات خیابانی و فروپاشی از پائین بسیار جدی است. خلاصه و رئوس مطالب: [00:14] اشاره به موضوع بحث: مقایسه وضعیت کنونی ایران با اتحاد جماهیر شوروی در اواخر دوران گورباچف (اواخر دهه ۱۹۸۰ تا انحلال رسمی در دسامبر ۱۹۹۱). [01:22] توضیح جایگاه شوروی به عنوان ابرقدرت جهان دوقطبی در دوران جنگ سرد که در برخی زمینه‌ها (مثل فضایی و اتمی) حتی از آمریکا پیشی گرفته بود. [02:31] علل فشار بر شوروی: هزینه‌های سنگین حمایت از بلوک شرق و کشورهایی مانند عراق، سوریه و مصر که منجر به فشار مالی شدید و نیاز به اصلاحات ساختاری شد. [03:00] آگاهی انحصاری الیت حاکم (اعضای دفتر سیاسی یا پلیت‌بورو) از وضعیت خراب و غیرقابل‌تداوم کشور، در حالی که افکار عمومی به دلیل سانسور بی‌خبر بودند. [04:25] تلاش‌های اولیه برای اصلاحات با یوری آندروپوف (رئیس سابق کاگ‌ب) که فردی باهوش و مطلع بود، اما مرگ زودرس او و جانشینش (چرننکو) مانع اجرای برنامه‌ها شد. [05:01] «تصلب قدرت سیاسی» در شوروی و عدم گردش نخبگان که منجر به مرگ پیاپی سه رهبر در مدت کوتاه شد. [05:43] روی کار آمدن میخائیل گورباچف و اجرای سیاست‌های اصلاحی بر دو پایه: «پرسترویکا» (بازسازی ساختاری) و «گلاسنوست» (شفافیت). [07:44] شباهت مهم ایران و شوروی: الیت حاکم در شوروی به این نتیجه رسید که تداوم وضع موجود ناممکن است و خودشان نظم موجود را منحل کردند تا نظمی جدید جایگزین کنند؛ این وضعیت در بخش مهمی از الیت جمهوری اسلامی نیز دیده می‌شود. [09:52] تفاوت مهم ایران و شوروی: در شوروی هنگام فروپاشی، جنبش مدنی قدرتمند یا شورش‌های خیابانی و اعتراضات مردمی وسیع وجود نداشت و تغییرات از بالا بود. [10:39] وضعیت متفاوت ایران: برخلاف شوروی، در ایران پتانسیل عظیم اعتراضات مردمی (مانند ۱۴۰۱) وجود دارد و هرگونه فضای باز سیاسی یا اصلاحات از بالا می‌تواند به سرعت به موج بزرگ تغییر بنیادین و انقلابی از پایین تبدیل شود. [11:18] پارادوکس اصلاح‌طلبان در ایران: الیت حاکم می‌داند وضع موجود قابل تداوم نیست، اما دست زدن به ساختار برای اصلاح، به دلیل ترس از طغیان مردم، می‌تواند منجر به فروپاشی سریع شود (برخلاف گذار آرام در شوروی). [13:09] خاطره‌ای از مشاهدات شخصی در جلفا پس از فروپاشی شوروی: مردم جمهوری آذربایجان شعار می‌دادند «آذربایجان یکی بشه، مرکز تبریز باشه، رهبر خامنه‌ای باشه» که نشان‌دهنده گرایش‌های متفاوت آن زمان بود. [14:19] اشاره تاریخی به خاندان علی‌اف: پدربزرگ الهام علی‌اف (رهبر فعلی آذربایجان) کارگر مهاجری از روستاهای اطراف اردبیل بود که برای کار در صنعت نفت به باکو رفته بود. [15:31] جمع‌بندی نهایی: شباهت در رسیدن الیت به بن‌بست و نیاز به تغییر ساختار است، اما تفاوت در وجود «هراس از پایین» در جمهوری اسلامی است که در شوروی وجود نداشت.