مستند چنارستان ( نسخه کامل ) ساخته هادی آفریده Plane Grove (Chenarestan ) Director Hadi Afarideh

چنارستان مستندی درباره خیابان ولیعصر تهران، طولانی‌ترین خیابان خاورمیانه، است؛ خیابانی که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ با نام «خیابان پهلوی» شناخته می‌شد. روایت فیلم از زاویه دید یک دانشجوی معماری منظر شکل می‌گیرد که برای انجام پژوهشی درباره «خاطرات جمعی در فضاهای شهری»، مسیر ۱۷ کیلومتری خیابان را از میدان راه‌آهن تا میدان تجریش طی می‌کند. او در این سفر با چهره‌های فرهنگی، هنری، اجتماعی و ساکنان قدیمی این خیابان گفت‌وگو می‌کند و با استفاده از تصاویر آرشیوی، تاریخ، حافظه و خاطرات جمعی خیابان ولیعصر را از زمان احداث تا امروز بازخوانی می‌کند. هنگام احداث خیابان پهلوی (ولیعصر کنونی)، بیش از شصت هزار اصله نهال چنار در دو سوی آن کاشته شد؛ اما امروز تنها حدود هشت هزار اصله از آن‌ها باقی مانده است. روایت سرگذشت این درختان و نقش آن‌ها در هویت تاریخی و فرهنگی خیابان، یکی از محورهای اصلی مستند *چنارستان* است. این فیلم در نهمین دوره جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت با بیشترین تعداد نامزدی، رکورددار نامزدی جوایز آن دوره شد و در نهایت سه جایزه اصلی جشنواره را دریافت کرد. هم‌زمان با نخستین نمایش فیلم در جشنواره، گروه‌هایی موسوم به «دلواپسان» و برخی جریان‌های سیاسی تندرو مقابل سینما فلسطین تهران تجمع کردند و فیلم را به «تطهیر» یا «بازنمایی مثبت» دوره پهلوی متهم ساختند. آنان خواستار جلوگیری از نمایش فیلم و برخورد با سازندگان آن شدند. پس از آن، رسانه‌هایی چون فارس، کیهان، جوان، تسنیم و رجانیوز و... در گزارش‌ها و یادداشت‌های هماهنگ متعدد به انتقاد از فیلم پرداختند. یکی از این رسانه‌ها نوشت: «تا زمانی که سینمای ایران چنارستان را پخش می‌کند، دیگر نیازی نیست شبکه من و تو برای دوران پهلوی مستند بسازد و در ذهن مخاطب از شکوه پهلوی‌ها حماسه‌سرایی کند.» این واکنش‌ها سبب شد چنارستان که در اصل مستندی درباره تاریخ، هویت شهری و درختان خیابان ولیعصر بود، به یکی از جنجالی‌ترین مستندهای دهه ۱۳۹۰ تبدیل شود و بحث‌هایی فراتر از موضوع اصلی خود را برانگیزد. هادی آفریده هنگام ساخت چنارستان ۳۱ سال داشت. او پیش‌تر، در شهریور ۱۳۹۰، به دلیل تهیه و نمایش فیلم مستند «نقل گردآفرید» در جشنواره‌های بین‌المللی و همچنین پخش مستند «نقل گردآفرید» از شبکه بی‌بی‌سی فارسی ــ فیلمی قانونی که با مجوز رسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تولید شده و در جشنواره‌های داخلی نیز مورد تقدیر قرار گرفته بود ــ به مدت یک ماه در بند ۲۰۹ زندان انفرادی اوین بازداشت شد. این پیشینه باعث شد برخی تحلیلگران و روزنامه‌نگاران، واکنش‌های گسترده به چنارستان را صرفاً ناشی از محتوای فیلم ندانند و آن را در امتداد فضای امنیتی و رسانه‌ای پیرامون فعالیت‌های حرفه‌ای کارگردان ارزیابی کنند. در همان مقطع، هم‌زمان با آغاز دولت حسن روحانی، چنارستان به یکی از محورهای مناقشه میان جریان‌های سیاسی نیز تبدیل شد. برخی رسانه‌ها و گروه‌های اصولگرا که از حامیان دولت پیشین محمود احمدی‌نژاد بودند، این فیلم را نمونه‌ای از سیاست‌های فرهنگی دولت جدید معرفی کردند و آن را دستاویزی برای نقد مدیریت فرهنگی کشور قرار دادند. در صورتی که مستند چنارستان با مجوز دولتی مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی در آخرین سال دولت احمدی‌نژاد اجازه ساخت گرفته بود. پس از انتشار نسخه DVD فیلم در شبکه نمایش خانگی، اعتراض‌ها بار دیگر ادامه یافت و این بار علاوه بر کارگردان، مسئولان اداره کل نظارت و ارزشیابی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز هدف انتقاد قرار گرفتند. یک سال بعد، در تابستان ۱۳۹۴، نسخه تلویزیونی چنارستان ، با حدود ۲۰ دقیقه سانسور از شبکه مستند سیما پخش شد؛ رخدادی که موج تازه‌ای از واکنش‌های رسانه‌ای را در پی داشت و نشان داد این مستند همچنان یکی از بحث‌برانگیزترین آثار مستند سال‌های اخیر ایران است. امروزه چنارستان علاوه بر ارزش سینمایی و پژوهشی خود، به‌عنوان نمونه‌ای قابل توجه از تأثیر فضای سیاسی بر سرنوشت یک اثر مستند در ایران شناخته می‌شود؛ فیلمی که موضوع اصلی آن حفاظت از میراث طبیعی و حافظه تاریخی یک خیابان بود، اما در بستر منازعات سیاسی و رسانه‌ای، به یکی از جنجالی‌ترین مستندهای زمان خود بدل شد.