The essence of spirituality in gazal - Dr Jawahar Baxi 3

મણકો# 293 તા-12-4-2026 ગુજરાતી સાહિત્ય ફોરમ આયોજિત વક્તવ્યના વક્તા હતા , જવાહર બક્ષી. તેમણે ગઝલની ઓળખ જુદી રીતે આપી, તેમણે રચેલી અનેક ગઝલો પરમાત્માની અનુભૂતિ તરફ દોરી જાય છે.તેમણે ગઝલને કાવ્યત્વનું સૌંદર્ય સાચવી એક અલગ જ આધ્યાત્મિક રુપ આપ્યું છે. ગઝલના ઉદયની વાત કરતાં જણાવ્યું કે ગઝલ એ અરબી શબ્દ છે ને તેનો જન્મ પણ અરબસ્તાનમાં થયો છે. જીવનના પ્રેમ, નફરતની સાહજિક અભિવ્યક્તિ ગઝલ દ્વારા કરવામાં આવતી. કાશ્મીરનો ભાગ હુશ્ન, ઇશ્કની વાત કરતો તેમાંથી ગઝલની ઉત્તપત્તિ થઇ. આરબોએ ઇરાન પર આક્રમણ કર્યું ને આરબો લગભગ 7મી 8મી સદીમાં ઇરાનમાં જઇ વસ્યા. ઇરાનની પર્શિયન ભાષા , તે વખતે ઉર્દુ ભાષાનો જન્મ નહોતો થયો. ઇરાનમાં પારસીઓ વસતા તેમનો પવિત્ર ધર્મગ્રંથ અવેસ્તા ને મુખ્ય ધર્મગુર જરથુષ્ટ્ર. આપણાં વેદ પાઠ જે સંસ્કૃતમાં છે તેના પાઠ સરખાં જ હતા. પારસી ધર્મ વિશ્વના સૌથી જૂના એકેશ્વરવાદ ધર્મોમાંનો એક છે. લગભગ 4000 વર્ષ પહેલાં તેની સ્થાપ્ના પયગંબર જરથુષ્ટ્ર દ્વારા કરવામાં આવી. તેઓ “ અહુરા મઝદ” નીપૂજા કરે છે ને અગ્નિને પવિત્ર માને છે. ઇરાનના ધર્મ ગુરુઓ સુફી કહેવાતા. આરબો ઇસ્લામ ધર્મને અનુસરતા. ભારતમાં ઇસ્લામિક આક્રમણ થયું ને તે સાથે સુફીઓ પણ ભારત આવ્યા. તેમાં નિઝામુદ્દીન ઓલિયા મુખ્ય હતા. તેઓ ઇરાની ભાષામાં જ લખતા. ઇરાનમાં આરબોનું વર્ચસ્વ વધતાં પારસીઓ લગભગ 1605માં ભારત આવ્યા ને સૌપ્રથમ ગુજરાતમાં સ્થાયી થયા ને ગુજરાતી ભાષા અપનાવી. ઇસ્લામિક આક્રમણ સાથે ગઝલોના રચયિતા પણ ભારતમાં વસ્યા ને પછી ઉર્દુભાષાના જન્મ સાથે ગઝલોની ભાષા ઉર્દુ બની. જવાહર બક્ષી ગઝલોના ઇતિહાસના ઉંડાણમાં જઇ તેને આધ્યાત્મિકતામાં ઢાળવાનો સુંદર પ્રયાસ કર્યો છે. તેમણે અનેક પોતાની રચેલી અનેક ગઝલોનું પઠન વક્તવ્ય દ્વારા કર્યું. દરેકનું વિવરણ તો અહીં શક્ય નથી. પરમાત્મા સાથે જોડતી ગઝલ- કયાંયનો નહીં છતાં સર્વત્ર છું. સરનામાં વિનાનો પત્ર છું.વિશ્વભરમાં ફેલાયેલું નક્ષત્ર છું. માત્ર તારી આંખમાં એકત્ર છું. પરમાત્માની ગેરહાજરી જણાતા કવિની વ્યથા ગઝલ દ્વારા આંખમાં મૃગજળ ભરીને શોધ નહીં, આંખમાં હજી સુધી તમારી આશ અધૂરી છે, હજી જોવું ગમે છે અરીસામાં, તમારા આવવાની શક્યતાઓ ફેલાવી બદલું છું પ્રતીક્ષામાં - કદાચ શબ્દોની ભૂલ હોઇ શકે. તેમના પઠન દરમિયાન શબ્દ ઝીલવાની ક્ષતિ માટે ક્ષમા. આવી ઘણી આધ્યાત્મિક ગઝલોના પઠન દરમિયાન સુંદર ગઝલ , આત્માની તૃપ્તિ જ એ જ સાચો વૈરાગ્ય છે, આપણું છે જ શું કે આપણે છોડીએ. વળી કહેતાં ઘેરો થયો ગુલાલ તે ભગવો થઇ ગયો!! કેટલું સુંદર એક જ કડીમાં પરમાત્માની શોધમાં ભગવો ધારણ કરવાની વાત . એક ગઝલ પરમાત્માની શોધમાં જે વિઘ્નો આવે તેના પર લખી છે, તારાપણાંના શહેરમાં ( અહંકાર છોડવાની વાત ) તું મને શોધ્યા કરે , હું તને ક્યાંથી મળું !! અને છેલ્લે એક વાત બહુ ગમી ગઇ અટકવું એ જ કોઇ ગતિનું જ કોઇ રૂપ હશે, હું સાવ સ્થિર છું, મારામાં શ્વાસ ચાલે છે. ખરેખર જવાહરભાઇ આપના આધ્યાત્મિક આસ્વાદમાં તો સૌ કોઇ એવા તણાયા કે , બહાર નીકળવા સૌ કોઇ ફાંફા મારે!! આપનો ખૂબ ખૂબ આભાર જવાહરભાઇ કોકિલાબહેન ને તેમના પરિવારના સભ્યોનો ખૂબ ખૂબ આભાર ——— સ્વાતિ દેસાઇ