"ความรู้พระไตรปิฎกเบื้องต้น–ปาฏลิคามิยวรรค" 24/8/62

บรรยาย ณ มูลนิธิมิตรภาพไทยริชโช 24/8/62 เช้า อ่านและดาวน์โหลดเอกสารประกอบคำบรรยาย https://memoir.kilophyll.com/2020/08/... เนื้อหาโดยย่อ :- แก่นธรรมสูงสุดในพุทธศาสนา คือ นิพพาน สรุปคำสอนได้อยู่เพียง 2 เรื่อง คือ ทุกข์ และไม่ทุกข์ (นิพพาน) อริยสัจ 4: ทุกข์ สมุทัย นิโรธ(นิพพาน) มรรค พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย หมวด"อุทาน" หัวข้อ"ปาฏลิคามิยวรรค" (วรรค = หมวด/หัวข้อ ในอุทานแต่ละวรรค มี 10 พระสูตร) อุทาน คือ การเปล่งวาจาของพระพุทธองค์เอง ในสถานที่หรือเหตุการณ์นั้น ๆ โดยไม่มีใครร้องขอให้พระองค์ทรงแสดง "นิทาน" ในพระสุตตันตปิฎก หมายถึง ต้นเหตุ พระไตรปิฎก: พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก พระวินัยปิฎก มี 21,000 พระธรรมขันธ์ เน้นวินัยสงฆ์เป็นส่วนใหญ่ (วินัย คือ กฎเกณฑ์) 1 พระธรรมขันธ์ มี 1 คาถา; 1 คาถา มี 4 วรรค (ประโยค) ขันธ์ = กอง, รวม ดังนั้น พระธรรมขันธ์ จึงหมายถึง กองหรือรวมพระธรรม พระสุตตันตปิฎก มี 21,000 พระธรรมขันธ์ เป็นการจำเรื่องเล่าที่พระพุทธองค์ไปแสดงธรรมในที่ต่าง ๆ ในสมัยพุทธกาลยังถ่ายทอดด้วยปากเปล่า (มุขปาฐะ—oral transmission) การจารเป็นลายลักษณ์อักษรลงใบลาน เกิดขึ้นครั้งแรกหลังพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพพานประมาณ 300 ปี มักจะขึ้นต้นว่า "เอวมฺเม สุตํ" (อ่านว่า "เอวัมเม สุตัง") แปลว่า ข้าพเจ้าได้สดับฟังมาเช่นนี้ คำว่า "ข้าพเจ้า" ส่วนใหญ่มักหมายถึง พระอานนท์ เนื่องจากพระอานนท์เป็นพระอุปัฏฐาก(ผู้รับใช้)ของพระพุทธเจ้าที่ใกล้ชิดที่สุด ที่มาของประโยค "เอวมฺเม สุตํ" มาจากการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ 1 เมื่อพระอานนท์ได้เข้าร่วมสังคายนา ได้มีการถามตอบเกี่ยวกับธรรมที่พระพุทธองค์ทรงเคยแสดง โดยพระอุบาลีตอบในส่วนของพระวินัย ส่วนพระอานนท์ตอบในส่วนของพระธรรม (พระสูตร + พระอภิธรรม) ขณะนั้นมีแต่คำว่า ธรรม-วินัย เพราะการสังคายนาครั้งที่ 1-2 ยังไม่แยกพระอภิธรรมออกมาต่างหาก คำว่า "ปิฎก"(แปลว่า ตะกร้า) เริ่มใช้คำนี้เมื่อมีการจาร(เขียน)ลงใบลาน ราวๆ พ.ศ.300 มีการจัดหมวดหมู่พระธรรมวินัยออกเป็น 3 หมวดหมู่ จึงเรียกว่า พระไตรปิฎก ส่วนที่เป็นสุตตันตปิฎกก็เพราะว่า พระอานนท์ได้ฟังพระพุทธเจ้ามา (เอวมฺเม สุตํ) ซึ่งคำว่า สุตํ หมายถึง ฟัง โมกขธรรม = ธรรมที่ทำให้หลุดพ้น ที่ประชุมการสังคายนา โดยพระอานนท์เป็นผู้ verify รับรองความถูกต้องของหมู่สงฆ์ที่สวดท่องออกมา มีข้อตกลงให้แบ่งพระสูตร (สุตตันตปิฎก) ออกเป็น 5 นิกาย (แยกแขนง/หมวด) :- 1.ทีฆนิกาย: ทีฆะ = ยาว; นิกาย = หมวด 2.มัชฌิมนิกาย: มัชฌิมะ = กลาง; นิกาย = หมวด 3.สังยุตตนิกาย: สัง = รวม; นั่นคือ รวบรวมแยกตามชื่อบุคคล/สถานที่ต่าง ๆ ที่พระพุทธองค์ไปสอน เนื้อหาพระสูตรแต่ละนิกายอาจซ้ำกันได้ แต่ชื่อต่างกัน 4.อังคุตตรนิกาย: แบ่งหมวดธรรมตามจำนวนตัวเลข เช่น 3 ได้แก่ ไตรลักษณ์ ไตรสิกขา เป็นต้น 5.ขุททกนิกาย: เบ็ตเตล็ด เป็นการจัดหมวดหมู่ที่จัดไม่ได้ในนิกายอื่น ๆ เช่น คาถา อุทาน ฯลฯ อนาถบิณฑิกเศรษฐี เดิมชื่อว่า สุทัตตะ เป็นชาวเมืองสาวัตถี เป็นผู้สร้างอารามเชตวันถวายพระพุทธเจ้า (เชตะ มาจาก"เจ้าเชต", วัน มาจาก"วนะ" แปลว่า ป่า) อนาถ = ผู้ไร้ที่พึ่ง; บิณฑิก = ก้อนข้าว ดังนั้น อนาถบิณฑิกเศรษฐี แปลว่า เศรษฐีผู้เลี้ยงข้าวแก่ผู้ยากไร้ นมสิการ = ทำให้เกิดภายในใจ