Osmanlı'dan Günümüze Tütün (İkinci Bölüm)

Kurtuluş Savaşının ardından Cumhuriyetin kurulmasıyla birlikte ülke yeni bir yapılanmanın içine girmiş, Lozan anlaşmasıyla Türkiye siyasal olarak tanınmaya başlanmıştı. Yeni dönemde bir taraftan savaşın etkileri silinmeye başlanıyor, diğer taraftan idari yapılanma şekilleniyor ve sosyo-ekonomik kararlar alınıyordu. Bir taraftan Osmanlı’nın yabancılara bıraktığı ülke değerlerinin millileştirilmesi, diğer taraftan ekonomiye canlılık kazandıracak fabrikaların bir an önce ülke geneline yayılarak kurulması önemliydi. 17 Şubat – 4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir’de çok katılımlı bir kongre yapıldı. İzmir İktisat Kongresi adıyla önem arzeden Kongrede Reji idaresi eleştiriliyor, ancak, Reji’nin yerini alacak bir devlet tekeline tüccar kesimi sıcak bakmıyordu. Dolayısıyla bu konuda net bir tavır alınamamıştı. Mustafa Kemal ve TBMM’nin kararlı tutumuyla hükümetin sıkı denetiminden uzak yönetilen ve halkın sürekli şikayetlerine konu olan Reji İdaresinin tasfiye edilmesine karar verildi. Ancak, yaşanan mali sıkıntı nedeniyle Reji ile yapılan ikinci 15 yıllık sözleşme devam ediyordu. Reji ile yapılan sözleşmede hükümet Reji’yi devralmak istediği takdirde üç ay önceden haber vermek ve 40 milyon frank olan sermayesini nakden ödemek koşulu yer alıyordu. Hükümet ekim 1924’de Reji’ye haber vererek sözleşmeyi feshedeceğini bildirdi. Türkiye Büyük Millet Meclisinde yapılan 25.02.1925 tarihli görüşmede ele alınan kanun tasarısında Tütün Özel Komisyonunun 17.02.1925 tarihli raporu etkili oldu. Hazırlanan tütün inhisarı kanun tasarısının birinci maddesinde “1925 senesinin Mart ayı başında iç tüketim, tütün alımı, işlenmesi, tütün ve sigara üretimi, dahilde satılması ve tütüne ilişkin diğer işler, özel kanun ve nizamnamelere uygun olarak doğrudan doğruya Hükümet tarafından yerine getirilecektir” hükmü yer alıyordu. Hükümet güzel adımlara imza atıyordu. 7.04.1926 tarihinde kabul edilen 803 sayılı yasa ile Türkiye’den tütün tohumunun ihracatı yasaklandı. 1925 yılının mart ayının birinci gününden başlayarak, iç tüketime yönelik tütün alımı, işletilmesi ve tütün ve sigara üretilmesi ve satılması işleri ile tütünle ilgili diğer unsurlar, yasalar ve ilgili tüzüklere uygun olarak doğrudan doğruya hükümetçe yürütülecekti. Padişahın 14.05.1883 tarihli fermanı ile onaylanan imtiyaz ile Osmanlı sınırlarında Müşterek-ül Menfa Reji İdaresinin tütün tekelini işletme görevi 42 yıl sonra 01.03.1925 tarihinde sona erdi. Reji yönetiminin Hükümete geçmesiyle birlikte kolcu teşkilatı kaldırılmış, bağımsız bir idare kurulmuştu. Reji idaresinin istememesine karşın hükümet sözleşme koşullarını yerine getirerek 13.06.1925 tarihinde yönetimi eline geçirdi ve kanunla bir yıllık geçici bir idare oluşturuldu. Tütün İnhisarı İdaresi 1925 yılının mali yılbaşında (Mart) faaliyete geçti. Tütün İnhisarı İdaresine 01.03.1925'de Maliye Müsteşarı Seyfettin Bey getirildi. Geçici idarenin bir sene içinde yapmış olduğu satış hasılatı 21.527.000 liraydı. Oysa Rejinin bir yıl önce yapmış olduğu satış toplamı 10.709.000 lirayı geçmiyordu. Umum Müdürlük İdare Meclisi Reisi daha önce 1923 yılında Reji Umum Müdürlüğü görevi de yürüten, vekillik ve valilik görevi de yapan eski Dahiliye Nazırı Hacı Adil Beydi. 1929 yılında Genel Müdürlüğe getirilen Behçet Bey görevi 1932 yılına değin yürüttü. 1932-1935 yılları arasında Hüsnü Çakır Bey Umum Müdürü olarak görev yaptı. Tütün İnhisarı İdaresi kurulmasının akabinde TBMM 22.04.1926 tarihinde yürürlüğe giren 803 sayılı kanunla tütün tohumu ihracını yasakladı. Bu kararı dış ülkelerden gelecek tütünlerle bunların mamulatı, tömbeki ve enfiyenin inhisar altına alınması izledi. 1928 yılında çıkartılan bir talimatname ile iyi tütün yetiştiren ekicilere ödül ve takdirname verilmesi kararı alındı. 1928 yılında Ege bölgesinde alıcısız kalan tütün İnhisar idaresinin ihtiyacı dışında alınarak ekici mağdur edilmedi. 29.01.1929 tarihinde Tütün İnhisarı İdaresi Genel Müdürü Behçet bey Atatürk’ün talimatıyla hazırlamış olduğu bir albümü Ankara’da Mustafa Kemal Atatürk’e sundu. Bu haber Cumhuriyet Gazetesinde yer aldı. Tütün İnhisarı İdaresi 1925 yılında Tütün ve Sigara Kağıdı İnhisarı İdaresinin Vazifi Teftişiyesine Dair Talimatnameyi çıkartarak idarenin iş ve işlemlerini denetim altına aldı. İlerleyen yıllarda sınavla müfettiş yardımcısı alarak, üç yıllık eğitime tabi tutuldu. İdare 21.07.1926 tarihinde Eksperliğe Kabul talimatnamesi çıkarttı. Çıkartılan talimatnameye göre eksperlik dört safhadan meydana gelmekteydi. Talebelik, adaylık, muavinlik ve eksperlik. Eksperlikle ilgili ikinci talimatname ise 05.09.1928 tarihinde çıkartıldı. Eksper ve manipülatör yetiştirmek için İstanbul Feriye Sarayında 1928 yılında Tütün Eksperliği Muavinliği kursu açıldı. 29.01.1929 tarihinde Tütün İnhisarı İdaresi Genel Müdürü Behçet Bey Atatürk’ün talimatıyla hazırlamış olduğu bir albümü Ankara’da Mustafa Kemal Atatürk’e sundu. Bu haber Cumhuriyet Gazetesinde yer aldı. İdare 21.07.1926 tarihinde Eksperliğe Kabul talimatnamesi çıkarttı.