"Ανάθεμά τον που θα πει", τραγούδι Βώλακα, "ΙΩ" "ΧΑΟΝΙΑ", ΜΕΓΑΛΗ ΓΙΟΡΤΗ ΠΟΛΥΦΩΝΙΚΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ 2022

Οι Μεγάλες Γιορτές Πολυφωνικού Τραγουδιού που διοργανώνει το Πολυφωνικό Καραβάνι από το 2000 είναι τα μεγαλύτερα πολυφωνικά ανταμώματα κάθε χρονιάς στην Αθήνα. Ξεκίνησαν από το "Παλλάς" το 2000 και το 2001 και συνεχίστηκαν στο Θέατρο Πέτρας, με μόνη εξαίρεση το 2020 λόγω της πανδημίας. Το 2022 η "Μεγάλη Γιορτή Πολυφωνικού Τραγουδιού" διοργανώθηκε στο μεγάλο Θέατρο Πέτρας (σκηνή Μίνωα Βολανάκη) το Σάββατο 2 Ιουλίου και συμμετείχαν δεκαεπτά διαφορετυικά πολυφωνικά σχήματα και μουσικά σχήματα. Iδιαίτερη ήταν η χαρά να γιορτάζουμε εκεί όλοι αντάμα την εγγραφή του Πολυφωνικού Καραβανιού στις Καλές Πρακτικές Διαφύλαξης Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, αναγνώριση που αντανακλά και προβάλει όλη την κοινότητα πολυφωνίας στην χώρα μας, ανάμεσά της και το φωνητικό σύνολο "ΙΩ" που αποτελεί το γυναικείο πρόσωπο του πολυφωνικού συνόλου "Χαονία". Οι "ΙΩ" δημιουργήθηκαν από το 2002, σαν το γυναικείο μέρος τη;ς "Χαονίας" στην προσπάθειά της να ερμηνεύσει πέρα από την ηπειρώτικη πολυφωνία και άλλα, κυρίως δίφωνα, ελλαδικά και ελληνόφωνα πολυφωνικά ιδιώματα. Εκκίνηση για τις "ΙΩ" αποτέλεσαν τα δίφωνα τραγούδια της ελληνόφωνης Κάτω Ιταλίας και του Βώλακα Δράμας, κατοπινά συμπεριέλαβαν και πολυφωνίες από την Κέρκυρα, την Κάτω Κάρπαθο και αλλού. Τα μέλη των "Ιώ", ως μέλη της "Χαονίας" συνταξιδεύουν διαχρονικά με το Πολυφωνικό Καραβάνι και έτσι, σιγά σιγά, προσπαθούν να τεκμηριώσουν τις ερμηνείες τους μαθητεύοντας κοντά σε βιωματικές ερμηνεύτριες σε κάθε τόπο. Ο Βώλακας Δράμας, το ακρώριο χωριό της ανατολικής Μακεδονίας, στους πρόποδες του όρους Φαλακρό, με την τόσο ξεχωριστή γυναικεία πολυφωνία,, αποιτελεί προορισμό για το Πολυφωνικό Καραβάνι, από τον Μάρτιο του 2006 σε πέντε kαραβάνια, με πιο πρόσφατο τον Μάη του 2023..Ο Βώλακας έχει τη δική του θέση στον χάρτη της λαϊκής πολυφωνίας και αρκετοί ερευνητές ασχολήθηκαν έγκαιρα μαζί του, όπως ο Ελβετός εθνομουσικολόγος Samuel Βaud Βοvy, ιδιαίτερα στο "Δοκίμιο για το ελληνικό δημοτικό τραγούδι". Δύο από τα πρώτα τραγούδια που δισκογραφήθηκαν από το χωριό, συμπεριλήφθηκαν στην έκδοση του Αρχείου Ελληνικής Μουσικής "Μακεδονία", σε επιμέλεια του Γιώργου Κωνστάντζου. Ένα από εκείνα τα τραγούδια ερρμηνεύουν εδώ οι "Ιώ", με την συνοδεία του Αλέξανδρου Λαμπρίδη στον νταχαρέ. Η οργανική συνοδεία στην γυναικεία πολυφωνία του Βώκακα είναι σχετικά νεότερη εξέλιξη. Οι στίχοι που τραγουδιούνται συνήθως: Ανάθεμα τον που θα πει, τα αδέρφια δεν πονιούνται, τα αδέρφια σχίζουν τα βουνά και δέντρα ξεριζώνουν. Δυο ’δέρφια είχαν μια αδερφή, στον κόσμο ξακουσμένη, τη ζήλευε η γειτονιά, την φθόναγε(ν) η χώρα. Τη ζήλεψε και ο Χάροντας και θέλει να την πάρει. Τρέχει στο σπίτι και βροντά σαν να ’ταν νοικοκύρης. Άνοιξε κόρη μ’ άνοιξε ’τοιμάσου να σε πάρω, και εγώ είμαι ο γιος της μαύρης γης, τς αραχνιασμένης πέτρας. Άφσε με Χάρε άφσε με, σήμερα μη με παίρνεις ταχιά Σαββάτο να λουστώ, την Κυριακή να αλλάξω. Και την Δευτέρα το πρωί, έρχομαι μοναχή μου. Απ’ τα μαλλιά την άρπαξε, κι η κόρη κλαίει και σκούζει. Να και τα αδέρφια έφτασαν, ψηλά απ’ τα κορφοβούνια, κυνήγησαν τον Χάροντα και γλίτωσαν την κόρη. Το θεματικό μοτίβο του τραγουδιού απαντά σε πλήθος παραλλαγών σχεδόν σε όλο τον ελλαδικό χώρο, όπως και σε περιοχές της πολυφωνίας. Για παράδειγμα, στον Παρακάλαμο έχει καταγραφεί και διογραφηθεί με τους ακόλουθους στίχους (έκδοση "Πογδόριανη", Δήμος Άνω Καλαμά): Μια σκύλα μάνα το ’λεγε και τα αδέρφια δεν βουλιούνται Τα αδέρφια είχαν μια αδερφή στον κόσμο η ξακουσμένη Την ζήλευε(ν) η γειτονιά την ζήλευε(ν) η χώρα Την ζήλεψε και ο Χάροντας και θέλει να την πάρει. Η στο σπίτι τρέχει και βροντά σαν να ‘ταν νοικοκύρης. Τo Aρχείο Πολυφωνικού Τραγουδιού έχει παρουσιάσει στο κανάλι του Πολυφωνικού Καραβανιού επιτόπια καταγραφή της ερμηνείας από όμιλο του Παρακάλαμου (2006). Είναι χαρακτηριστική της παλαιότητας του τραγουδιού η συμπερίληψή του στα "Ηπειρώτικα τραγούδια", συλλογής του Αραναντινού του 1908: Η ΑΔΕΛΦΙΚΗ ΑΓΑΠΗ (Ανάθεμά τον που το ειπεί) Ανάθεμά τον που το ειπεί «Τα αδέρφια δεν πονιούνται», τ’ αδέρφια σκίζουν τα βουνά και δέντρα ξεριζώνουν, τ’ αδέρφια εκυνήγησαν κ’ ενίκησαν τον χάρο. Δυο αδέρφια είχαν αδερφή ’ς τον κόσμο ξακουσμένη, τη φθόναγεν η γειτονιά, τη ζήλευεν η χώρα, τη ζήλεψε κι ο Χάροντας και θέλει να την πάρει, ’ς το σπίτι τρέχει και βροντάει σαν να ήταν νοικοκύρης Άνοιξε, κόρη, για να μπω, 'τοιμάσου να σε πάρω, τι εγώ είμ’ ο γιος της μαύρης γης, τς αραχνιασμένης πέτρας. Άφσε με, Χάροντ’, άφσε με, σήμερα μη με πάρεις, ταχιά Σαββάτο να λουστώ, την Κυριακή ν’ αλλάξω, και τη Δευτέρα το ταχύ έρχομαι μοναχή μου. Απ’ τα μαλλιά την άρπαξε κ’ η κόρη κλαίει και σκούζει, να και τα’ αδέρφια πόφτασαν ψηλά ’π’ το κορφοβούνι, τον Χάροντα κυνήγησαν και γλίτωσαν την κόρη Eπιμέλεια, παραγωγή: "Άπειρος" Πoλυφωνικό Καραβάνι Καλή Πρακτική Διαφύλαξης Άυλης Πoλιτιστικής Κληρονομιάς UNESCO 2020 AΡΧΕΙΟ ΠΟΛΥΦΩΝΙΚΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ -20 ΧΡΟΝΙΑ Κινηματογράφηση Τζανέτος Κομηνέας Επιμέλεια, μοντάζ "ΑΛΛΗ ΟΧΘΗ" [email protected], www.polyphonic.gr www.polyphoniccaravan.gr