شبهای بخارا: مارسل پروست

سیصد و بیست و سومین شب از شب‌های بخارا به مناسبت انتشار کتاب« فانوس جادویی زمان» تألیف دکتر شایگان از طرف انتشارات فرهنگ معاصر به مدیریت داوود موسایی، مجلۀ بخارا و خانۀ اندیشمندان علوم انسانی، دوشنبه یازدهم دی‌ماه سال ۱۳۹۶ برگزار شد. 00:00:00 ورود مدعوین 00:03:02 آنونس شبهای بخارا 00:06:18 علی دهباشی؛ 27 سال پس از انتشار رمان پروست به فارسی 00:11:42 روی جلد آثار شایگان 00:14:02 محمود دولت‌آبادی؛ لایه‌های روایی رمان پروست 00:38:48 روی جلد آثار مارسل پروست 00:41:55 کامران فانی؛ رمان پروست و خوانشی دشوار 01:01:22 مارسل پروست به روایت تصاویر 01:05:08 حامد فولادوند؛ تبیین رمان پروست با فانوس جادویی 01:31:40 محمد منصور هاشمی؛ اهمین کتاب «فانوس جادویی زمان» 02:02:33 داریوش شایگان؛ پیشینۀ آشنایی من با اثر پروست 02:18:15 خروج مدعوین علی دهباشی، مدیر مجلۀ بخارا در ابتدای این شب چنین توضیح داد: سال 1369 که چاپ اول جلد اول کتاب «درجستجوی زمان از دست رفته » با ترجمۀ زنده‌یاد مهدی سحابی توسط نشر مرکز منتشر شد، سرانجام دورۀ کامل ترجمه کتاب در جستجوی زمان در سال 1378 به صورت کامل منتشر شد، از آن روز تا کنون که 27 سال از آن می‌گذرد، این رمان در هفت جلد ( ابتدا به صورت هشت جلدی منتشر می‌شد) یازده مرتبه منتشر شده است، بسیاری اگر نگویم، اکثریت در همان جلد اول یا دوم، یا سوم از خواندن آن متوقف شدند یا اگر این مجموعه را به پایان رساندند، سؤالاتی برایشان شکل گرفت. عده‌ای در جستجوی کتاب یا کتاب‌هایی بودند که پرده از راز و رمز این کتاب برجسته بردارد، پیش از این، بیش از هزار مقاله دربارۀ این رمان به زبان‌های غیرفارسی منتشر شده بود اما در زبان فارسی به ندرت به مقالۀ جانداری بر می‌خوردیم. بنده که در جلد اول متوقف شدم، زمانی که مدیر یک انتشارتی بودم، کتابی را از زبان فرانسه در بررسی یک نویسنده در مجموعه آثارش انتخاب کردم، کتاب پروست را با ترجمۀ محمدتقی غیاثی منتشر کردیم. در همان زمان که به ایشان پیشنهاد کردیم و ترجمه کردند، گفتند که این ترجمه مشکلی از شما حل نخواهد کرد ولی من ترجمه می‌کنم، این کتاب به فهم راز و رمز این رمان عظیم کمکی نکرد. دکتر شایگان کتاب «فانوس جادویی زمان » را به فارسی تألیف کردند و همانطور که در مقدمه خواهید دید، از جمله نیت خود را از تألیف این کتاب تشریح و تألیف تعملات پیچیدۀ مارسل پروست در رمان «در جستجوی زمان از دست رفته» داشتند و پروست را خالق حماسه مدرن دانستند و نوشتند این رمان سیر و سلوک انسان مدرن است. این سیر و سلوک در دنیایی به وقوع می‌پیوند که هنجارهای متافیزیکی آن به هم ریخته است و در بخش دیگر می‌نویسند در چنین شرایطی است که ازل و ابد جابجا شده و انسان سرگشته در آن حقیقت مطلق را می‌جوید، مسیر کاوش انسان پروستی اما جاده عرفان سنتی نیست در اینجاست که هنر جانشین عرفان می‌شود و بر اریکه الوهیت جلوه می‌کند. مقصد رمان پروست وصول به بی‌زمانی مطلق است و این مقصور به یمن تعمق در جوهره هنر حاصل می‌شود. محمود دولت‌آبادی، نخستین سخنران این شب بود. او دربارۀ ادبیات اروپا گفت: در آغاز قرن بیستم اروپا سه کتاب مهم از خود عرضه کرد که این سه کتاب در سه زبان مهم انگلیسی، جویس، زبان آلمانی موزیل و زبان فرانسه پروست چاپ شد، این هرسه کتاب تا جایی که از گوشه به آن نزدیک شدم، نه از متن یک جور جامعه‌نامه و تاریخ‌نامه هستند و مصداق سخن توماس مان هستند که می‌گفت آثار بزرگ وقتی پدید می‌آیند، که دورۀ واقعی زندگی تاریخی آنها رو به زوال می‌گذارد. تا به حال در زبان فارسی ندیدم که کسی مثل ادبیات اروپا در پایان قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم توجه کرده باشد که چرا این سه نویسنده باعث پدید آمدن چنین آثاری می‌شوند که دربارۀ یکی از آنها صادق هدایت می‌گوید که ادبیات تا پروست، ادبیات تا جویس و ادبیات بعد از جویس. ای‌کاش این کتاب وقتی درآمده بود که من طرف خانه سوان را می‌خواندم چون این کتاب به پیچیدگی‌های رمان پروست کمک می‌کند که ما بتوانیم با چشم بازتری آن را بخوانیم. خود دکتر شایگان بهتر گفته است که ما نابه‌جا هنگام هستیم یعنی یکی از مقولات فکر دکتر شایگان این بود که ما به جا هنگام نیستیم. او در ادامه تکه‌ای از کتاب پروست و شایگان را خواند. «بیهوده است که بکوشیم گذشته را به یاد بیاوریم، همۀ این کوشش هوش ما عبث است، گذشته در جایی بیرون از قلمرو و دسترس خرد در چیز مادی و در حسی که ممکن است این چیز مادی به ما القا کند که از آن خبر نداریم نهفته است. بسته به تصادف است که قبل از مرگ به این چیز بربخوریم یا نه . دکتر شایگان در این نوشته می‌گوید: اساساً خاطره در ساختار روایت جستجو نقش پررنگی دارد اما لایه‌های این خاطرات با هم متفاوت‌اند. خاطرۀ ارادی، خاطرۀ غیر ارادی، شهادت‌های برگرفته ازخاطرات دیگران، این مؤلفه‌های سه‌گانه شکل‌دهندۀ داستان تذکار اند. پروست در احیای تمام و کمال تجربه گذشته به اهمیت ادراکات حسی به ویژه بوها، مزه‌ها و عطرها و نقش مؤثر آنها در اکتشاف اعماق تاریک قلمرو ناآگاه تأکید می‌کند.» دکتر شایگان در این کتاب ارتباط پروست را با متفکران و علمای زمان خود به دقت نگاه کرده و قابل تأمل است. پروست می‌گوید: هنگامی که از گذشته کهنی هیچ چیز به ما نمی‌رسد، پس از مرگ آدم‌ها و تباهی چیزها تنها بو ومزه باقی می‌ماند. که نازک‌تر اما چابک‌تر اند، کمتر مادی‌اند. پایداری و وفایشان بیشتر است. دیر زمانی چون روح می‌مانند و به یاد می‌آورند، منتظر، امیدوار روی آوار همۀ چیزهای دیگر می‌مانند و بنای عظیم خاطره را بی‌خستگی روی ذره‌های کم و بیش لمس نکردنی‌شان حمل می‌کنند. گزارش کامل آیدین خامه‌پور از این شب را در سایت بخارا به نشانی زیر بخوانید: آدرس سایت و شبکه‌های اجتماعی https://bukharamag.com/   / bukharamag     / alidehbashi7     / bukharachronicles   https://t.me/s/bukharamag