15) Karar Teorisi Soru Çözümü | Karar verme çalışma soruları | Karar Analizi | İSTATİSTİK | XDERS

Bu istatistik dersimizde karar teorisi soru çözümü yapılmaktadır. Bir önceki dersimizde belirsizlik altında karar verme, risk altında karar verme ve belirlilik altında karar verme konusunu anlatmıştık. Bu dersimizde ise karar verme çalışma soruları çözülecek ve istatistikte karar verme ile ilgili zorlukların üstesinden gelerek karar verme hesaplamalarını pekiştirmiş olacaksınız. Eğer konuya hakim değilseniz lütfen bir önceki konu anlatım dersini izledikten sonra bu sorulara göz atın. İsterseniz bir önceki dersimizin açıklama kısmında bahsettiğimiz konu içeriğine burada da değinelim. Günümüzde neredeyse her gün birçok konuda karar verme durumu ile karşı karşıya kalırız. Örneğin gelir, kar veya faydalı bir durum ile karşılaştığımızda kararlarımız maksimum yönde, maliyet veya gider gibi durumlar ile karşılaştığımızda kararlarımız minimum yönde olur. Karşılaşılan problemde amaca ulaşmak için çözüm yolları geliştirerek izlenen yola strateji denir. İleride gerçekleşmesi olası olan ve karar veren tarafından kontrol edilemeyen olaylara ise doğal olaylar denir. Doğal olayların karşılaşılma olasılıklarının biliniyor olmasının kararı veren kişiye sağlayacağı en büyük avantaj, seçeceği karar sonucunda elde edeceği kazanç ya da maliyet için ne kadarlık bir riske girdiğini hesaplayabiliyor olmasıdır. Dolayısıyla karar veren kişinin doğal olaylar karşısında izleyeceği strateji oldukça önemlidir. Birden fazla seçenek içerisinden seçim yapma işlemine karar verme denir. Eğer tek seçenek varsa seçim olmadığı için karar verme işlemi söz konusu olmaz gibi gözükse de tek seçenekli durumlarda hiçbir karar vermemenin de bir tür karar vermek olduğu unutulmamalıdır. Karar vermenin en büyük zorluğu elinizde yeterli bilgi ve veri bulunmamasıdır. Eldeki veriler ne kadar çoksa durum o kadar lehinize olduğu gibi elde veri yokken karar vermekte karanlıkta bir şeyler aramaya benzer. Hızlı ve düşünmeden verilen karar hataya, yavaş ve geç verilen karar ise zarara sebep olabilir. Dolayısıyla kararlarımızı yeterince inceledikten sonra en uygun zamanda ve mekanda karar vermeliyiz. Bir fırsat ile karşılaştığımızda bir daha ele geçme imkanı olmayabileceği için bu fırsatları değerlendirerek karar vermek çok önemlidir. İstatistikte karar vermek için problemin belirsizliği, dikkat eksikliği, alternatif eksikliği, aşırı güven, geç karar verme, maliyet, yetersiz bilgi, eksik optimizasyon gibi durumlara dikkat etmeliyiz. Çünkü hatalı karar vermek istemeyiz. Karar verme sürecinde çözüm yolları geliştirilerek stratejiler yapılır ve bu stratejiler arasından en uygun olanı seçmek için belirli bir ölçüt kullanılır. Bu ölçütler aşağıdaki başlıklar altında toplanabilir, Belirsizlik ortamında karar verme, Risk altında karar verme, Belirlilik ortamında karar verme, İsterseniz şimdi bu başlıkları açıklayalım. BELİRSİZLİK ORTAMINDA KARAR VERME - İSTATİSTİK Gelecekte karşılaşacağımız doğal olaylar hakkında hiçbir bilgi sahibi olamadığımız durumlardır. Burada karar veren kişi belirsizliği ortadan kaldırmak için ya kişisel kararlar verir ya da bir karar matrisi oluşturur ve her bir kararın kendisine olan getirisini hesaplayarak içlerinden en uygun olan kararı tercih eder. Fakat bu durum altında karar veren kişi karşılaşabileceği doğal olayları bilmediğinden karar sırasındaki riski hesaplaması mümkün değildir. Dolayısıyla karar veren kişi sadece oluşturduğu karar matrisi olan strateji tablosundaki sonuçlara göre kararını vermek zorunda kalır. Belirsizlik ortamında karar veren kişinin davranışına göre değişebilen teknik ve yöntemlerden bazıları şunlardır; • İyimserlik Kriteri • Kötümserlik Kriteri • Gerçekçilik Kriteri • Pişmanlık Kriteri • Laplace Kriteri RİSK ALTINDA KARAR VERME - İSTATİSTİK Karar vermemiz gereken problem için karşılaşılabilecek doğal olayların (risklerin) ortaya çıkma olasılıklarını yapılan alt yapı araştırmalarından ya da geçmiş tecrübelerimizden belirleyebiliriz. Bu durumda oluşabilecek risk hakkında fikir sahibi olduğumuz için bu olasılık değerlerine göre karar verebiliriz. Risk altında karar verebilmek için oluşabilecek doğal olayların olasılık değerlerini kullanarak beklenen değer kriteri ya da olasılık kriterine göre karar verebiliriz. Beklenen değer kriteri risk ortamında karar vermenin en çok uygulanan yöntemidir. Strateji tablomuzdaki her değer oluşabilecek doğal olayın olasılığı ile çarpılır ve her satırdaki bu çarpımlar toplanarak tablonun son sütununda gösterilir. Dolayısıyla her satırdaki stratejinin beklenen değeri hesaplanmış olur. Karar vereceğimiz problem eğer kazanç odaklı ise elde edebileceğimiz kazançların beklenen değerini, maliyet odaklı ise oluşabilecek maliyetlerin beklenen değerini elde etmiş oluruz. BELİRLİLİK ORTAMINDA KARAR VERME - İSTATİSTİK Karar verecek olan kişi ortaya çıkabilecek doğal olaylardan hangisinin gerçekleşeceğini kesin olarak öğrenebildi ise oluşacak bu doğal olay sonuçlarına göre kararını verebilir. İyi çalışmalar dilerim. Öğr.Gör. Muhsin ÇELİK XDERS