වන මැද හුදකලා වූ කිරිබත් වෙහෙර - Kiribath Vehera Isolated in the Middle of the Jungle

අනුරාධපුර පුරාවිද්‍යාත්මක කලාපයේ උතුරු සීමාවට වන්නට, රුස්ස වනාන්තරයෙන් වැසී හුදකලාව පවතින, බොහෝ දෙනෙකුගේ අවධානයට ලක් නොවූ මහා ස්තූපයක් වන 'කිරිබත් වෙහෙර' ඓතිහාසික විහාර පරිශ්‍රයේ සැඟවුණු අතීතය සහ එහි වර්තමාන ඛේදනීය තත්ත්වය පිළිබඳව සිදුකරන ලද සුවිශේෂී ගවේෂණාත්මක අනාවරණය මෙලෙස ඔබ වෙත ඉදිරිපත් කරමු. මෙම පුණ්‍ය භූමිය ප්‍රධාන නගරයෙන් බැහැරව වනාන්තරගතව පැවතීම හේතුවෙන් වර්ෂ 1890 දී පමණ මුල්වරට මෙහි කැණීම් හා එළිපෙහෙළි කිරීම් කටයුතු ආරම්භ කර ඇති අතර, 1892 වන විට දාගැබේ පළමු පේසාව මුළුමනින්ම නිරාවරණය කර ගැනීමට එකල පුරාවිද්‍යා බලධාරීන්ට හැකි වී තිබේ. වර්තමානයේ හුදෙක් පඳුරු හා මහා වෘක්ෂයන්ගෙන් වැසුණු පස් කන්දක් ලෙස දර්ශනය වුවද, මෙම ස්තූපය වට ප්‍රමාණයෙන් අඩි 420ක් පමණ වන දැවැන්ත නිර්මාණයක් වන අතර එය ප්‍රසිද්ධ මිරිසවැටිය මහා ස්තූපයට වඩා තරමක් පමණක් කුඩා වන බව පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ වාර්තා මඟින් සනාථ වේ. ස්තූපයේ ව්‍යුහය දෙස බැලීමේදී එය ඉදිකර ඇත්තේ මහා චතුරස්‍රාකාර වේදිකාවක් මත වන අතර, එහි උතුරු, නැගෙනහිර සහ දකුණු දිශාවන්ගෙන් මළුවට ඇතුළුවීම සඳහා අලංකාර සෝපාන පද්ධතීන් (පඩිපෙළවල්) නිර්මාණය කර තිබූ බවට සාධක හමු වී ඇත. කෙසේ වුවද, කාලාන්තරයක් තිස්සේ මෙරටට එල්ල වූ දකුණු ඉන්දියානු ආක්‍රමණිකයන්ගේ දරුණු ප්‍රහාර හමුවේ මෙම දාගැබේ ධාතු ගර්භය මුළුමනින්ම විනාශ කර දමා ඇති අතර, පසුකාලීන සමීක්ෂණ වලදී ස්තූපයේ මධ්‍යයේ සිට අඩි 40ක් පමණ ගැඹුරට සහ අඩි 14ක විෂ්කම්භයකින් යුත් මහා කුහරයක් හෑරී තිබෙන්නට ඇත්තේ එම නිදන් හොරුන්ගේ විනාශකාරී ක්‍රියාවන් නිසා බව පැහැදිලි වේ. මෙම මහා ව්‍යුහය අවට වෙනත් කිසිදු පැරණි ආරාම සංකීර්ණයක් සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ වී ඇති බවක් පෙනෙන්නට නොමැති වීම නිසා, මෙය අතීත අභයගිරි විහාරයට අයත් උත්තරමූල පිරිවෙන් කලාපයේ පූර්ණ ස්වාධීනත්වයක් පැවති සුවිශේෂී පූජනීය මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වන්නට ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. මෙවැනි අතිශය වැදගත් සහ වටිනා ජාතික උරුමයන් සොබාදහමේ මෙන්ම මිනිසාගේද නොසැලකිල්ල නිසා වනයට වැසී විනාශ වී යාමට ඉඩ නොදී, මතු පරපුර උදෙසා රැක ගැනීම සමස්ත ශ්‍රී ලාංකික අප සැමගේ පරම වගකීමක් වන බව අවධාරණය කරමු. This video brings you an exclusive, in-depth exploratory documentary revealing the hidden history and the current heartbreaking state of 'Kiribath Vehera', a colossal yet neglected ancient stupa shrouded within the dense, encroaching jungles of the northern boundary of the Anuradhapura archaeological zone. Located away from the main ancient city, this monumental site was first cleared of its thick jungle cover around 1890, and by 1892, archaeological pioneers successfully exposed the first basal terrace (Pesava) of the stupa. Although it appears today as a mere overgrown mound of earth and wild trees, archaeological surveys record that this stupa possesses a massive circumference of 420 feet, making it only slightly smaller than the famous Mirisawetiya Maha Stupa. Structurally, the dagoba was erected upon a grand quadrangular platform, with explicit evidence of beautifully crafted stone staircases (Sopana) providing ceremonial access to the courtyard from the northern, eastern, and southern directions. Tragically, the sacred relic chamber (Dhatu Garbha) was entirely plundered and destroyed during historical South Indian invasions, leaving behind a massive central crater observed during later excavations that measures approximately 40 feet deep and 14 feet in diameter. Interestingly, this entire massive stupa complex shows no visible structural connection to any other surrounding monastic complexes, suggesting it operated as a uniquely isolated, highly significant sacred institution within the northern sector of the ancient capital. Preserving these invaluable national heritages from being permanently erased by time and human neglect remains an absolute responsibility for all generations to come. (Historical Sources & References) H. E. Weerasooriya, 1939 - Historical guide to Anuradhapura’s ruins, 1st ed. Colombo: W.E. Bastian The Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society, 1893 - Council Meeting Proceedings (Annual General Meeting), XII(42) C. W. Nicholas, 1963 - Historical Topography of Ancient and Medieval Ceylon, The Journal of the Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society, New Series – VI (Special number) Research Writings of K.M.I. Swarnasinghe.