Elşən Mustafaoğlu - HİCRİ TƏQVİM NECƏ YARANIB?

Sual-cavab: HİCRİ TƏQVİM NECƏ YARANIB? Sual: İslam təqvimi olan hicri təqvim necə yaranıb? Cavab: Hicri təqvimi “İslam təqvimi” deyil, “müsəlman təqvimi” adlandırmaq daha düzgün olardı. Bir din kimi İslam üçün xüsusi bir təqvim nəzərdə tutulmamışdır. İslamdan əvvəl olduğu kimi, Peyğəmbərimizin dövründə də ayların hesabı qəməri təqvim, yəni Ay təqvimi əsasında aparılırdısa da, illərin təqvimi mövcud olmamışdır. Həmin dövrdə illər baş verən xüsusi əlamətdar bir hadisələrin adlarıyla adlandırılırdı – “amul-fil”, yəni “fil ili” kimi. Sonrakı bir neçə ili həmin ilə nisbət verərək “fil ilindən bir il sonra”, “fil ilindən iki il sonra” kimi adlandırırdılar. İslamın gəlişindən sonra da müsəlmanlar ficar savaşının, vida həccinin və sair bu kimi mühüm hadisələrin baş verdiyi illəri təqvimin əvvəli kimi dəyərləndirirdilər. Hazırda müsəlman aləmində tanınan hicri təqvim isə Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra, ikinci xəlifə Ömər bin Xəttabın dövründə formalaşdırılmış və xilafətin rəsmi təqvimi kimi qəbul edilmişdir. Həmin təqvim Məhəmməd peyğəmbərin 622-ci ildə Məkkədən Yəsribə (Mədinəyə) hicrət etməsindən hesablanır. “Hicri təqvim” adı altında əsasən, hicri-qəməri təqvim nəzərdə tutulur. Bu təqvimin adındakı “hicri” sözü onun hicrət hadisəsindən hesablandığını, “qəməri” sözü isə Ay sistemi üzərində qurulduğunu göstərir. Hicri təqvim 12 aydan ibarətdir: mühərrəm, səfər, rəbiül-əvvəl, rəbiül-axir (və ya rəbiüs-sani), cəmadiyül-əvvəl, cəmadiyül-axir (və ya cəmadiyüs-sani), rəcəb, şəban, ramazan, şəvval, zilqədə və zilhiccə. Hicri-qəməri ayın başlanğıcı səmada Ayın görünməsi ilə təyin edilir. Aydakı günlərin sayı 29 və ya 30 olur. Buna görə də hicri-qəməri ili Günəş ilindən, o cümlədən miladi təqvimi ilindən 10 gün qısa olur. İkinci xəlifə Ömər ibn Xəttabın hakimiyyəti dövründə, hicrətdən təqribən 17 il sonra, təqribən 638-639-cu illərdə, əyalətlərdən Mədinəyə ilin sıra sayı göstərilməmiş, yalnız ayların adı ilə qeyd edilmiş bir neçə məktub gəldi. Məktubların hansı ilə aid olduğunu təyin etmək çətinlik törədirdi. Müsəlmanlar belə qərara gəldilər ki, təqvimin başlanğıcı üçün konkret bir hadisə seçsinlər və bundan sonra təqvimi dəqiq şəkildə nizamlasınlar. Hərə bir təklif irəli sürdü. Bəziləri dedilər ki, tariximizi Peyğəmbərin doğuluş ilindən hesablayaq. Amma bu təklifi qəbul edilmədi. Belə ki, Peyğəmbər doğulan il cahiliyyə dövrü idi və o zaman İslam dinindən əsər-əlamət belə görünmürdü. İkinci dəstədən olanlar dedilər ki, Peyğəmbərliyin başlanğıcından hesab edilsin. Bu fikirlə də razılaşmadılar. Başqa bir qrup təklif etdi ki, qoy Peyğəmbərimizin vəfat ili tarixin əvvəli olsun. Amma çoxları bu sözü narazılıqla qarşılayıb söylədilər ki, tariximizi kədərli hadisə ilə başlamaq yaxşı əlamət deyil. Bu zaman İmam Əli təklif edir ki, müsəlman tarixinin başlanğıcı hicrətdən hesablansın. O, öz fikrini belə əsaslandırdı ki, hicrət - İslam tarixinin ən əlamətdar və həlledici nöqtəsidir. Belə ki, ilk İslam cəmiyyəti məhz Peyğəmbərin Mədinəyə hicrətilə meydana gəlmişdir. Səhabələr İmam Əlinin təklifi ilə razılaşdılar. Həmin gündən etibarən müsəlman təqvimi hicrətdən hesablanmağa başladı. Hazırda hicri-qəməri təqvim bir çox müsəlman ölkələrində rəsmi dövlət təqvimi kimi istifadə edilir. Orucluq, həcc kimi dini ayinlər hicri təqvim əsasında yerinə yetirilir. Qeyd edək ki, hazırda hicri təqvimlə 1444-cü ildir. Bugünlük bu qədər, əziz dostlar, Allaha əmanət olun... #islam #din #Quran