Gračanički vašer (vašar) 2024.

Istrumentale prvi i posljednji na videozapisu radio Demirel Joldic. Sva prava zadržana. Strogo je zabranjeno preuzimanje i kopiranje sadržaja bez odobrenja autora. Na tri lokacije u Gračanici je 8.11. počeo tradicionalni, najstariji vašar u Bosni i Hercegovini, koji se u pisanim dokumentima spominje još 1.604. godine i posljednji je vašar u kalendarskoj godini u našoj državi. Tradicija održavanja vašera u Bosni i Hercegovini je veoma duga i proteže se u daleku prošlost, u vrijeme srednjeg vije- ka, pa i ranije. Robna razmjena kao najstariji oblik trgovine obavljala se na određenim lokacijama u naseljenim mjestima. Sa pojavom novca kao sredstva za plaćanje, trgovina i razmjena dobara dobila je organizovaniji oblik. U većim naseljima i na raskrsnicama značajnijih puteva počinju se organizovati redovni pazari, određuju se stalni pazarni dani (najčešće sedmični), kao i proljetni, ljetni i jesenski vašeri (godišnji pazari). Kako je svako veće naseljeno mjesto nastojalo da ima svoj vašer,interes trgovaca bio je da se ne poklapaju datumi njihovog održavanja. Birali su se uglavnom značajni datumi iz tradicionalnog narodnog ili vjerskog kalendara tako da se nadaleko znalo kada se u kojem mjestu održava vašer.Već u prvim decenijima osmanske vladavine na ovim prostorima to su bila razvijenija naselja, koja su brzo dobila obilježja kasabe (grada).Pored džamije i muslimanskog džemata, jedan od uslova za dobijanje tog statusa bio je i sedmični pazar. U Bosni i Hercegovini “poznati su npr.vašeri u Derventi, Tesliću, Tešnju, Travniku, Jajcu, Bugojnu, Gornjem Vakufu, Ljubuškom, Visokom, Maglaju, Gračanici, Puračiću, Brčkom,Gradačcu, Bijeljini, Vlasenici, Srebrenici...” S obzirom da se prodaja roba na vašerima odvijala isključivo pod otvorenim nebom, logično je bilo da se vašeri održavaju “za lijepa vremena”, po narodnom kalendaru od Jurjeva(Đurđevdana) do Kasuma (Mitrovadana), odnosno od 6. maja do 8. novembra. Kao i još neke bosanskohercegovačke čaršije, Gračanica je imala svoj proljetni i jesenji vašer. Proljetni se održavao od 7. do 9.aprila, a jesenji od 8. do 11. novembra.3 Proljetni vašer u Gračanici odavno se više ne održava, dok se jesenski održao do današnjeg dana. Poznat je kao posljednji u godini jer na (Kasum) Mitrovdan, 8. novembra, odnosno vrijeme kada se završava topliji dio godine i ulazi se u zimski period. Prema narodnom predanju, gračanički vašer ima dugu tradiciju koja seže u peri-od prije dolaska Turaka u ove krajeve. I sama riječ “vašer” mađarskog je porijekla i vuče korijene iz predosmanskog perioda. Logično je pretpostaviti da je lokacija na kojoj su se održavali prvi vašeri u Gračanici bila na prostoru sadašnje mahale Drafnići, jer se tu i razvilo prvo naselje, a sasvim je sigurno da su se vašeri u vrijeme rane osmanske vlasti, od 1538. godine održavali na prostoru sadašnje mahale Trepanići,jer se tamo nalazila najstarija gračanička čaršija.Kako se čaršija širila prema jugu i lokacija vašera se pomjerila na Mejdan (sadašnja pješačka zona u gradu). Tokom 18. i 19. stoljeća, vašer se održavao na zaravni pored rijeke Gračanice, danas Sokoluše (prostor sadašnje Autobuske stanice). Nakon velikog požara, 1895. godine, razvija se sadašnje urbano jezgro gračaničke čaršije, sa četiri paralelne ulice i glavnim trgom (gradskom pijacom) u njenom središtu (sadašnji centralni park),na koji se “preseljava” i gračanički vašer. Kada su općinske vlasti, 1950. godine, odlučile da na tom mjestu izgrade gradski park i centralni partizanski spomenik, vašer se preselio na prostor ispred zgrade Konaka (sadašnja zgrada Općine Gračanica), na Staru pijacu, kako su Gračanlije do prije nekoliko godina unazad, nazivale ovaj lokalitet u centru grada.U posljednjih nekoliko vjekova, dakle, gračanički vašer mijenjao je ne samo svoju fizionomiju,već i nekoliko lokacija na kojima se održavao.