شرح مقامات عارفان ابن سینا نمط نهم کتاب اشارات وتنبیهات درس 1- تنبیه إن للعارفین مقامات ودرجات

منصوره شبیری خاقانی کتاب الإشارات والتنبیهات – نمط نهم: مقامات عارفان – درس اول ابن‌سینا پس از پایان مباحث منطق، طبیعیات و الهیات، در نمط نهم کتاب الإشارات والتنبیهات به موضوع عرفان می‌پردازد. اما عرفان را صرفاً به عنوان تجربه‌ای ذوقی و صوفیانه مطرح نمی‌کند، بلکه آن را در چارچوبی فلسفی و بر پایه نظریه تجرد نفس تبیین می‌نماید. از دیدگاه او، عارف کسی است که نفس او بر اثر کمال، تهذیب و تجرد، بیش از آنکه به عالم ماده وابسته باشد، به عالم حقایق الهی توجه پیدا کرده است. ابن‌سینا سخن خود را با این عبارت آغاز می‌کند: «إنَّ لِلعارفينَ مَقاماتٍ وَدَرَجاتٍ يَخُصُّونَ بِها في حَياتِهِمُ الدُّنيا دونَ غيرِهِم.» مقصود آن است که عارفان تنها در آخرت به کمال نمی‌رسند، بلکه خداوند در همین دنیا نیز آنان را به مقامات و مراتبی ویژه نائل می‌گرداند که دیگران از آن بی‌بهره‌اند. در اینجا ابن‌سینا میان مقام و درجه تفاوت قائل می‌شود. مقام، حالت پایدار و ثابتی است که نفس پس از سال‌ها مجاهده و تهذیب بدان دست می‌یابد؛ مانند توکل، رضا یا یقین. اما درجه، میزان قرب وجودی انسان به خداوند و عالم مجردات است. ممکن است دو عارف در یک مقام باشند، ولی یکی از نظر درجه و شدت کمال، بر دیگری برتری داشته باشد. این تفاوت، بر اساس اصل تشکیک وجود قابل تبیین است؛ زیرا مراتب وجود شدت و ضعف دارند و نفس انسان نیز می‌تواند در این مراتب صعود کند. تعبیر «يَخُصُّونَ بِها» نشان می‌دهد که این مقامات با مطالعه و معلومات ذهنی حاصل نمی‌شود، بلکه نتیجه صفای نفس و شایستگی آن برای دریافت فیض الهی است. معرفت دانشمند، غالباً حصولی و از راه مفاهیم ذهنی است؛ اما معرفت عارف، حضوری و شهودی است؛ یعنی حقیقت بدون واسطه برای او آشکار می‌شود. ابن‌سینا سپس می‌فرماید: «فَكَأَنَّهُمْ وَهْمٌ في جَلابيبَ مِن أبدانِهِم.» مراد از «وهم» در اینجا خیال باطل نیست، بلکه لطافت و سبکی وجود است؛ یعنی عارفان چنان از سلطه ماده فاصله گرفته‌اند که گویا بدن برای آنان تنها جامه‌ای است که بر تن دارند. همان‌گونه که لباس حقیقت انسان نیست، بدن نیز حقیقت انسان به شمار نمی‌آید، بلکه ابزار و وسیله‌ای است که نفس از آن بهره می‌گیرد. از این‌رو، هویت حقیقی عارف در بدن خلاصه نمی‌شود، بلکه در نفس مجرد اوست. او در میان مردم زندگی می‌کند، کار می‌کند و با جامعه ارتباط دارد، اما دل او وابسته به دنیا نیست. مرکز هویت او از جسم به روح منتقل شده است و همین حقیقت، معنای تجرد در فلسفه اسلامی را روشن می‌سازد. در ادامه می‌فرماید: «قَدْ نَضَوْها وَتَجَرَّدُوا عَنْها إلى عالَمِ القُدس.» مقصود این نیست که عارف بدن خود را ترک کرده یا از دنیا گریخته است، بلکه وابستگی نفس به خواهش‌های مادی کاهش یافته است. با ریاضت، تهذیب نفس، ذکر، تفکر و مجاهده، حجاب‌های میان نفس و عالم قدس کنار می‌رود و انسان به مرتبه‌ای از صفا می‌رسد که انوار الهی را بهتر دریافت می‌کند. عالم قدس، عالم موجودات مجرد، عقول و نفوس عالیه است؛ عالمی که از ماده، تغییر و فساد منزه است. هرچه تعلقات مادی انسان کمتر شود، ارتباط او با این عالم بیشتر خواهد شد و زمینه شهود حقایق برای او فراهم‌تر می‌شود. ابن‌سینا سپس به «امور خفیه» عارفان اشاره می‌کند؛ یعنی مشاهدات باطنی و ادراکاتی که دیگران از آن محروم‌اند. این امور زاییده خیال یا توهم نیست، بلکه نتیجه صفای نفس و افاضه الهی است. همان‌گونه که چشم رنگ‌ها را می‌بیند و گوش صداها را می‌شنود، روح نیز در صورت کمال و پاکی می‌تواند حقایقی را مشاهده کند که از دسترس حواس بیرون است. از همین رو گفته‌اند: «هر که بچشد، بشناسد.» از دیدگاه ابن‌سینا، بالاترین لذت نیز لذت حسی نیست، بلکه لذت عقلی و روحانی است. عارف با قرب به خداوند، آرامش، نورانیت و یقینی را تجربه می‌کند که با هیچ لذت مادی قابل مقایسه نیست. خلاصه آنکه، انسان موجودی ایستا نیست، بلکه قابلیت حرکت و تکامل در مراتب وجود را دارد. عارفان کسانی‌اند که با تهذیب نفس و کاهش وابستگی به دنیا، در همین زندگی دنیوی به مراتبی از کمال دست یافته‌اند؛ به گونه‌ای که با بدن در میان مردم زندگی می‌کنند، اما دل و روح آنان با عالم قدس و حقایق الهی پیوند خورده است. هشتگ‌ها #ابن_سینا #الاشارات_و_التنبیهات #اشارات_و_تنبیهات #نمط_نهم #مقامات_عارفان #عرفان #فلسفه_اسلامی #حکمت #تجرد_نفس #نفس_انسانی #معرفت_حضوری #معرفت_حصولی #عالم_قدس #تشکیک_وجود #حکمت_الهی #فلسفه #سیر_و_سلوک #عرفان_اسلامی #منصوره_محمد_کاظم_خاقانی #آموزش_فلسفه