‘ศ.พิเศษ ดร.กิตติพงษ์’ ชี้ปมตายตัวรัฐธรรมนูญไทย ไร้ความหมายในใจประชาชน

วันนี้ ( 18 มิ.ย.69 ) คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้จัดงานปาฐกถาประยูร กาญจนดุล ครั้งที่ 18 เนื่องในมงคลวาระ 54 ปีแห่งการสถาปนาคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในหัวข้อ “บทบาทของการศึกษากฎหมายในการค้ำจุนหลักนิติธรรมในประเทศไทย” โดยมี ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ กิตยารักษ์ อดีตปลัดกระทรวงยุติธรรม และผู้อำนวยการสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) เป็นองค์ปาฐก ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ ได้สะท้อนมุมมองและประสบการณ์การทำงานในกระบวนการยุติธรรมไว้อย่างน่าสนใจ โดยยอมรับว่า สังคมไทยกำลังเผชิญหน้ากับวิกฤตความเชื่อมั่นต่อหลักนิติธรรมอย่างรุนแรง พร้อมทั้งตั้งคำถามสำคัญกลับไปยัง “โรงเรียนกฎหมาย” หรือสถาบันการศึกษากฎหมายในประเทศไทย ถึงบทบาทในการหล่อหลอมนักกฎหมายเพื่อค้ำจุนความยุติธรรมที่แท้จริง ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ ย้อนความหลังไปในช่วงปี 2553 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่บ้านเมืองเกิดวิกฤตการณ์ทางการเมืองอย่างรุนแรง โดยตนได้รับแต่งตั้งเป็นกรรมการและเลขานุการ ในคณะกรรมการตรวจสอบและค้นหาความจริงเพื่อความปรองดองแห่งชาติ (คอป.) ซึ่งมี ศ.ดร.คณิต ณ นคร เป็นประธาน ในขณะนั้น คอป. ได้จัดทำโครงการลับที่เรียกว่า Listening Forum เพื่อรับฟังความคิดเห็นจากคู่ขัดแย้งทุกฝ่ายในระดับสูงสุด ซึ่งสิ่งที่เป็นข้อค้นพบและทุกฝ่ายพูดตรงกันคือ "ประเทศไทยต้องการหลักนิติธรรมที่ดีขึ้น" แต่เมื่อเจาะลึกเข้าไปในรายละเอียด กลับพบความเข้าใจที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิงตามสถานะและจังหวะของอำนาจ กล่าวคือ: ฝ่ายผู้มีอำนาจรัฐ (ในขณะนั้น) มองว่า หลักนิติธรรมหมายถึง "กฎหมายต้องศักดิ์สิทธิ์ ทุกคนต้องอยู่ภายใต้กฎหมาย ผู้กระทำความผิดต้องรับโทษ และต้องเคารพคำพิพากษา" ฝ่ายคู่ขัดแย้งที่ไม่มีอำนาจรัฐ มองว่า หลักนิติธรรมหมายถึง "กระบวนการยุติธรรมต้องไม่เลือกปฏิบัติ ไม่มีสองมาตรฐาน และกฎหมายต้องไม่ถูกใช้เป็นเครื่องมือของผู้มีอำนาจ" "ประเด็นเปลี่ยนไปตามฐานะในแต่ละช่วงเวลาที่เขาอยู่ ทำให้ผมรู้สึกมากในตอนนั้นว่า ต่างฝ่ายต่างเรียกร้อง หรือหลักนิติธรรม แต่กลับไม่มีความเข้าใจร่วมกันว่า ความเป็นธรรมตามกฎหมายนั้นคืออะไร ปัญหาของประเทศไทยไม่ใช่การขาดกฎหมาย แต่เราขาดวัฒนธรรมทางกฎหมาย หลายครั้งเราพูดเรื่องการบังคับใช้กฎหมายมาก แต่พูดเรื่องข้อจำกัดของอำนาจรัฐน้อย และบางครั้งเราอาจสับสนระหว่าง 'การปกครองโดยใช้กฎหมายกับ 'การปกครองภายใต้หลักนิติธรรมศาสตราจารย์พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ ระบุ ศ.พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ ได้อธิบายพัฒนาการทางประวัติศาสตร์กฎหมายโลกตะวันตก ตั้งแต่สมัยโรมัน (ซิเซโร, เพลโต) มาถึงมหากฎบัตร ปี 1215 แนวคิดนิติรัฐ ของเยอรมัน และหลักรัฐธรรมนูญนิยม โดยสรุปแก่นสำคัญว่า "อำนาจต้องอยู่ภายใต้กฎหมาย และกฎหมายต้องมีไว้เพื่อคุ้มครองประชาชน ไม่ใช่เพื่อรับใช้อำนาจ" พร้อมกันนี้ ได้ชี้ให้เห็นความแตกต่างของสองคำสำคัญ คือ: หลักนิติธรรม คือการใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือเพื่อ "กำกับและจำกัดอำนาจ" ไม่ให้ใช้อำนาจตามอำเภอใจ โดยกฎหมายต้องเป็นธรรมและประชาชนเชื่อมั่น การปกครองโดยใช้กฎหมาย คือการใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือ "ของอำนาจ" หรือใช้กฎหมายเพื่อกดทับคนอื่น ศ.พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ ตั้งคำถามย้อนแย้งว่า ประเทศไทยมีกฎหมายจำนวนมาก มีศาล มีองค์กรอิสระ มีรัฐธรรมนูญมาแล้วหลายฉบับ และในรัฐธรรมนูญไทยก็มีการเขียนคำว่า "หลักนิติธรรม" ไว้ชัดเจน ซึ่งแตกต่างจากรัฐธรรมนูญสหรัฐอเมริกา ที่ไม่ได้เขียนไว้ตรงๆ แต่เน้นการตีความตามสถานการณ์ แต่ทำไมประชาชนไทยส่วนใหญ่ยังรู้สึกว่าหลักนิติธรรมเปราะบาง และมองว่ากฎหมายเป็นเครื่องมือทางการเมือง? 4 ข้อจำกัดมูลฐาน ยับยั้งหลักนิติธรรมหยั่งรากในสังคมไทย จากการวิเคราะห์ลึกลงไป ศ.พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ ได้จำแนกข้อจำกัดของประเทศไทยออกเป็น 4 ประการหลัก 1. วัฒนธรรมเชิงอำนาจที่เข้มข้นกว่าวัฒนธรรมเชิงกติกา สังคมไทยเติบโตมากับระบบลำดับชั้นและระบบอุปถัมภ์ คุ้นชินกับการแก้ปัญหาผ่าน "คนดี" มากกว่าผ่านกติกาหรือระบบที่เป็นกลาง ประชาชนถูกสอนให้เคารพกฎหมาย แต่ผู้ใช้อำนาจกลับไม่ได้ถูกปลูกฝังอย่างเข้มข้นว่าตนเองก็ต้องถูกจำกัดโดยกฎหมาย กฎหมายจึงถูกมองว่าเป็นเครื่องมือของรัฐมากกว่าเครื่องมือควบคุมรัฐ 2. แนวคิดรัฐธรรมนูญนิยม ยังไม่มั่นคง คำว่า Constitutionalism หมายถึงการที่สังคมเชื่อร่วมกันว่ามีกติกาบางอย่างที่อยู่สูงกว่าอำนาจทางการเมือง แม้ผู้มีอำนาจสูงสุดก็ละเมิดไม่ได้ แต่ที่ผ่านมา รัฐธรรมนูญของไทยถูกเปลี่ยนตามจังหวะของอำนาจทางการเมือง (ผ่านการรัฐประหาร) รัฐธรรมนูญจึงไม่สามารถกลายเป็น "สัญญาประชาคมร่วม" ที่ประชาชนรู้สึกเป็นเจ้าของอย่างแท้จริง เราจึงมีรัฐธรรมนูญเพียงในทางรูปแบบ แต่ไม่มีในทางวัฒนธรรม 3. วิกฤตความไม่เชื่อมั่นในความเสมอภาคของการบังคับใช้กฎหมาย นี่คือจุดที่อันตรายที่สุด เมื่อประชาชนรู้สึกว่ากฎหมายใช้กับคนไม่เท่ากัน บางฝ่ายถูกตรวจสอบเข้มงวด แต่อีกฝ่ายอยู่เหนือการตรวจสอบ หรือผลของกฎหมายเปลี่ยนไปตามสถานการณ์ทางอำนาจ กฎหมายจึงถูกมองว่าไม่ใช่กติกากลาง แต่เป็นเครื่องมือสร้างความได้เปรียบทางการเมือง ส่งผลลบอย่างรุนแรงต่อความศรัทธาในระบบ และ 4. หลักนิติธรรมถูกจำกัดอยู่แค่ "เทคนิคกฎหมาย" มากเกินไป นักกฎหมายไทยมักถกเถียงกันแต่เรื่องถ้อยคำ ทฤษฎี และการตีความในเชิงวิชาการ จนลืมตั้งคำถามในชีวิตจริงว่า กฎหมายกำลังทำหน้าที่จำกัดอำนาจหรือรับใช้อำนาจ กำลังคุ้มครองหรือกดทับประชาชน เพราะในท้ายที่สุด หลักนิติธรรมไม่ใช่เรื่องของนักกฎหมาย แต่เป็นเรื่องของคนธรรมดาที่ต้องใช้ชีวิตอยู่ภายใต้อำนาจรัฐทุกวัน ศ.พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ ได้บอกเล่าประสบการณ์ส่วนตัวเมื่อครั้งจบกฎหมายใหม่ๆ และเข้าทำงานในตำแหน่งอัยการ โดยยอมรับว่าในช่วงแรกสนุกกับการใช้สิทธิและอำนาจ มีสมุดบันทึกเล่มใหญ่คอยจดจำคดีที่ฟ้องชนะและส่งจำเลยเข้าคุกสะสมเป็นร้อยเป็นพันปีเพราะคิดว่าเป็นการช่วยบ้านเมือง