Zəngilana səfər - II hissƏ

Aprelin 7-də Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə Zəngilan rayonuna səfər etdik. Erməni işğalı dövründərayon ərazisində məhv edilmiş meşə sahələrinə, xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinə, istismar edilmiş mineral xammal yatağına, rayonun hidroqrafiyasına və digər təbii sərvətlərə baxdıq. Zəngilan rayonunun Vənədli kəndi yaxınlığında qiymətli Araz palıdı meşə sahəsinə, Sarıqışlaq kəndi yaxınlığında yerləşən "Oxçuçay mərmərləşmiş üzlük daşı yatağı"na, Ördəkli kəndində yerləşən Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğunun ərazisinə getdik. Ümumiyyətlə, işğala qədər Qarabağ ərazisində 228 min hektara qədər ərazi meşə ilə örtülü olub. Onun 54 min hektarı məhv edilib. Bu, ilkin araşdırmaların, peyk görüntülərinin nəticəsidir. Lakin monitorinqlər davam etdikcə vurulan zərərin ölçüsü daha böyük olacaq. Təbiətimizə dəyən ziyan təkcə meşələrlə bitmir. Burada qiymətli yeraltı və yerüstü yataqlar, termal-mineral su mənbələri var. Azərbaycanın faydalı filiz yataqları, mineral-termal su mənbələri, hər hansı bir təbii sərvətlə bağlı olan xəritələrinə baxdıqda ən zəngin bölgənin işğaldan azad edilmiş ərazilər olduğunu görərik. Termal-mineral su mənbələrinin 40 faizi burada formalaşıb. Ermənilər bizim faydalı filiz yataqlarını da istismar edib, bütövlükdə ekoloji terror törədiblər. Otuz il müddətinə 100 min hektardan çox ərazidə yanğınlar törədilib. Yanğın nəticəsində fauna, flora və biomüxtəlifliyə çox böyük ziyan vurulub. Bu bölgənin meşələri bonitet nöqteyi-nəzərdən çox qiymətlidir. Növ zənginliyinə, qiymətinə görə də yüksəkbonitetlidir. Bir santimetr humus qatının formalaşması üçün ən azı 300 il vaxt lazımdır. Erməni terrorçuları torpağın üst münbit qatını daşıyıb aparıblar. Transsərhəd çaylar və beynəlxalq göllərin mühafizəsinə dair konvensiya var. Erməni vəhşiləri o konvensiyanın üzvü deyil. Ona görə də çaylarımıza istənilən tullantı sularını axıdır, onları çirkləndirirlər. Ermənistan mis molibden müəssisələrinin bütün tullantılarını Oxçuçaya axıdır. işğaldan azad olunmuş Qarabağ bölgəsi və ətraf rayonlarda 167 faydalı qazıntı yatağı qeydiyyata alınıb. Bunlardan 11-i Zəngilan rayonu ərazisindədir. Bizim tanış olduğumuz yer Oxçuçay mərmərləşmiş üzlük daş yatağının Alabaşlı sahəsidir. Oxçuçay mərmərləşmiş üzlük daşının ümumi ehtiyatı 6 milyon 618 min kubmetr təşkil edir. Buradakı ehtiyat ümumi ehtiyatın bir hissəsini təşkil edir və hesablanaraq sahə balansına qeydiyyata alınıb. Lakin yataqda nə qədər istismar işlərinin aparıldığı hələ ki, müəyyənləşdirilməyib. İşğala qədərki dövrdə həmin ərazilərdə istismar işləri aparılmayıb. İşğal dövründə aparılan istismar miqdarının müəyyənləşdirilməsi üçün isə ərazinin minalardan təmizlənməsi və yenidən geoloji təftiş işlərinin aparılmasına ehtiyac var. Mənbəyini Zəngəzur dağ silsiləsindən götürən Oxçuçay Zəngilan rayonu ərazisindən keçərək Araz çayına tökülür. Bu çayın mənbəyində yerləşən Qacaran mis molibden, Qafan mis saflaşdırma kombinatının toksiki tullantıları, eyni zamanda, həmin şəhərlərin məişət-çirkab tullantıları təmizlənmədən birbaşa Oxçuçaya axıdılır. Bu da həmin çayda ağır metalların normadan dəfələrlə çox qeydə alınmasına gətirib çıxarır. Zəngilan rayonu ərazisində iki xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisi yerləşir. Onlardan biri Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu, digər isə Arazboyu Dövlət Təbiət Yasaqlığıdır. Bizim bir hissəsini gördüyümüz Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu unikal landşaftı, ekosisteminə görə fərqlənir. Bura Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na düşən nadir Şərq çinarlarının yayıldığı ən böyük arealdır. Təbii ki, bu, işğaldan öncə belə idi. Qoruq 1974-cü ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə yaradılıb. Məqsəd də məhz "Xan çinar”larının, yəni Şərq çinarlarının qorunmasından ibarət idi. Qoruq işğaldan öncə 107 hektar ərazini əhatə edirdi. Bu ərazinin 100 hektara qədəri Şərq çinarları, qalan ərazi qarışıq meşəlik idi. İlkin monitorinqlərə əsasən, qoruğun əksər hissəsi məhv edilib. Buradakı ağacların orta yaşı 150-dən 200-ə qədər idi. Hətta burada yaşı 1200-1500 ilə qədər olan Şərq çinarı da mövcud idi. Otuz il müddətində erməni vandallığı nəticəsində buradakı qədim Şərq çinarları kəsilib, yandırılıb, məhv edilib. #ağdam #ağdamvəmən #atvazerbaijan #səadətməmmədova #qarabağ #qarabağazərbaycandır #QarabağİqtisadiRegionu #agdam #karabakh #azerbaijan #karabakhisazerbaijan #shusha #kalbajar #lachin #fuzuli #jabrail #gubadli #zangilan #hadrut #tug #khankendi #khojaly #agdere #karabakhwar2020 #sugovushan #smartcity #smartvillage #agdammosque #azerbaijanarmy #breadmuseum #agdamindustry #roadtoagdam #roadtokarabakh #victoryway #imarat #karabakhER #Karabakheconomicregion #Карабах #Азербайджан #Aгдам #Шуша #агдамия