Lezgilərin Digah qələbəsi. Дигяхская победа лезгин. Digah victory of the Lezgins.

Yazıçı-jurnalist Müzəffər Məlikməmmədovun araşdırması Ləzgi yazıçı-jurnalist Müzəffər Məlikməmmədov 1918-ci ildə erməni daşnaklarına və bolşeviklərinə qarşı qanlı döyüşlərdə iştirak etmiş 73, həmin hadisələrin şahidi olmuş 316 nəfər Azərbaycan və Dağıstan vətəndaşları ilə görüşüb xatirələrini qələmə aldı. Həmin axtarışların nəticəsi olaraq "Qanlı dərə” kitabı 2009-cu ildə işıq üzü gördü. Bu yaxınlarda həmin kitabın ikinci nəşri çapdan çıxıb. İkinci nəşrin birincidən fərqi odur ki, 1918-ci ilin Quba soyqırımını daha dolğun əks etdirir. Bununla bağlı müəllif qeyd edir ki, birinci kitabın materialları əsasən sovet dövründə toplanmışdı. O vaxt arxivlər indiki qədər geniş texniki imkanlara malik deyildi. İkinci kitab tərtib edilərkən oxucuların marağı nəzərə alınaraq birinci nəşrdəki əsas materiallar da saxlanmışdır. Müəllif yazır ki, Quba qırğını əvvəlcədən düşünülmüş və buna geniş hazırlıq görülmüşdü. Qırğına başlamaq üçün səbəb və bəhanə lazım idi. Ən yaxşı bəhanə milli münaqişə ola bilərdi. Özü də Şamaxıda soyqırımı yalnız azərbaycanlı əhaliyə qarşı yönəlmişdisə, Quba qəzasında etnik düşmənçilik azərbaycanlılarla yanaşı, digər millətlərə - ləzgilərə, ləzgidilli xalqlar olan qrızlara, buduğlara, ceklərə, həmçinin bütün tat əhalisinə qarşı yönəlmişdi. Məqsəd qırmızılar hakimiyyətə gələnədək Azərbaycanın bir sıra rayonlarını müsəlmanlardan təmizləyib çoxlu erməni rayonları yaradıb gələcək planın təməlini qoymaq idi. Təpədən dırnağadək silahlanmış erməni daşnakları rus əsgərlərinin köməyi ilə Quba qəzasında 167 kəndi dağıtmış, onlardan 27-ni əhalisi ilə birlikdə yandırmış, 16 mindən çox müsəlmanı qətlə yetirmişlər. Həmin dövrdə bolşeviklərin ordu qərargahının rəisi daşnak Avetisov idi. O, Quba qəzasına 10 minlik qoşun yeritsə də, ermənilərin və bolşeviklərin qazandıqları uğurlar müvəqqəti oldu. İyulun axırlarında və avqustun əvvəllərində onlar kuzunlu Möhübəli əfəndinin, cağarlı Hatəm ağanın, gədəzeyxürlü Gülməmməd Nurəli oğlunun, buduğlu Nacıbəy Qasımbəy oğlunun başçılıq etdikləri təxminən 8 minlik ləzgi silahlı dəstələrinin, həmçinin Dəvəçi nahiyəsindən Həmdullah əfəndinin və Rustov nahiyəsindən Mayıl Zahirovun dəstələrinin birgə səyi ilə darmadağın edilərək Quba qəzasından qovuldular. Heydər Əliyev 1998-ci ilin oktyabrın 3-də Qusar rayonu seçiciləri ilə görüşü zamanı belə deyib: “Qanlı dərə”də 1918-ci ildə qusarlılar Azərbaycan xalqına təcavüz edən erməni millətçilərinin qarşısını alıb onları darmadağın etmişlər”. "Qanlı dərə: 1918-ci il Quba faciəsi” kitabına Quba qəzasında 1918-ci ildə erməni daşnaklarına qarşı döyüşlərdə fərqlənmiş Quba, Qusar, Xaçmaz, Şabran və Siyəzən rayonlarından 300-ə yaxın insanın adı düşmüşdür. Belə mərd insanların sayəsində təpədən-dırnağa qədər silahlanmış nizami qoşun hissələrinə qarşı yerli əhali həmin döyüşlərdə işğalçıların 5 mindən çox əsgərini məhv etmişdir. Müəllif o vaxt erməni daşnaklarına və bolşeviklərə qarşı döyüşlərə rəhbərlik etmiş qubalı Əli bəy Zizikski, qusarlı Hatəm ağa Cağarvi, Möhübəli əfəndi Kuzunvi, şabranlı Həmdullah əfəndi kimi qəhrəmanların yaddaqalan obrazlarını yaratmağa nail olub. Kitabın “Quba qəzasının şəhər və kəndlərinə vurulmuş ziyan sənədlərdə” adlı yeni bölməsində talanlara və qırğınlara məruz qalmış şəhər və kəndlərin minlərlə sakininin siyahısı verilib. Siyahılarda o vaxt konkret insanlara vurulmuş ziyan, həmçinin şəhər və ayrı-ayrı kəndlər üzrə ermənilər tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmiş insanların adları və soyadları göstərilib. Eyni zamanda, qırğın və talanlara məruz qalmış azərbaycanlıların yaşadıqları kəndlərin, ləzgi, tat, qrız və cek kəndlərinin tam siyahısı dərc olunub. Yeni nəşrdə ilk dəfə olaraq, Quba qəzasında baş vermiş döyüşlər rəngli sxemlərlə oxuculara təqdim olunub. Ehtiyatda olan, əslən digahlı general-leytenant Yaşar Aydəmirovun çəkdiyi həmin sxemlər o vaxt işğalçılara qarşı döyüşlərin necə aparıldığı barədə aydın təsəvvür yaradır. Kitaba, həmçinin, kökü digahlı olan jurnalist Lətif Şamxalın mövzu ilə əlaqədar Müzəffər Məlikməmmədov ilə rus dilində müsahibələri, məqalələri və digər materiallar da daxil edilib. Kitabın redaktoru yazıçı-jurnalist Sədaqət Kərimova, hərbi məsləhətçisi ehtiyatda olan general-leytenant Yaşar Aydəmirov, sponsoru iş adamı Sabir Fərzəliyevdir.