P, S અને L તરંગો ટ્રિકથી શીખો | Earthquake Easy Explanation#geography #gpsc #gk

ભૂકંપ (Earthquake) – UPSC, GPSC, GSSSB, TET-TAT અને તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સંપૂર્ણ માહિતી ભૂકંપ (Earthquake) ભૂપૃષ્ઠમાં અચાનક ઊર્જા મુક્ત થતાં પૃથ્વીમાં કંપન સર્જાય છે, જેને ભૂકંપ કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં રહેલી ટેક્ટોનિક પ્લેટો સતત ગતિ કરતી રહે છે. જ્યારે આ પ્લેટો એકબીજા સાથે અથડાય, દૂર જાય અથવા સરકે ત્યારે ભારે દબાણ સર્જાય છે. દબાણ એક મર્યાદા પછી મુક્ત થાય છે અને ભૂકંપ સર્જાય છે. ભૂકંપના મુખ્ય કારણો 1. ટેક્ટોનિક પ્લેટોની ગતિ પૃથ્વી અનેક પ્લેટોમાં વહેંચાયેલી છે. પ્લેટોની ગતિ ભૂકંપનું મુખ્ય કારણ છે. 2. જ્વાળામુખી પ્રવૃત્તિ જ્વાળામુખી ફાટવાથી પણ ભૂકંપ આવી શકે છે. 3. ભૂસ્ખલન પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલનથી નાના ભૂકંપ સર્જાય છે. 4. માનવસર્જિત કારણો મોટા બંધ ખાણકામ પરમાણુ પરીક્ષણ ભૂકંપ સાથે જોડાયેલા મહત્વના શબ્દો 1. ઉદ્ગમ કેન્દ્ર (Focus/Hypocenter) પૃથ્વીની અંદર જ્યાંથી ભૂકંપની ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે તેને ઉદ્ગમ કેન્દ્ર કહે છે. ટ્રિક "ઉદ્ગમ એટલે ઉદ્ભવ" જ્યાંથી ભૂકંપની શરૂઆત થાય. 2. અધિકેન્દ્ર (Epicenter) ઉદ્ગમ કેન્દ્રની બરાબર ઉપર પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલ બિંદુ અધિકેન્દ્ર કહેવાય છે. ટ્રિક "એપી = ઉપર" ઉદ્ગમ કેન્દ્ર ઉપરનો બિંદુ એટલે અધિકેન્દ્ર. ભૂકંપીય તરંગો ભૂકંપ દરમિયાન ત્રણ પ્રકારની તરંગો ઉત્પન્ન થાય છે. 1. P તરંગ (Primary Wave) લક્ષણો સૌથી ઝડપી ઘન, પ્રવાહી અને વાયુમાં પસાર થાય સૌથી પહેલા પહોંચે ટ્રિક P = First Position 2. S તરંગ (Secondary Wave) લક્ષણો P પછી પહોંચે માત્ર ઘનમાં પસાર થાય પ્રવાહીમાં પસાર થતી નથી ટ્રિક S = Second 3. L તરંગ (Surface Wave) લક્ષણો સપાટી પર ચાલે સૌથી ધીમી સૌથી વધુ નુકસાન કરે ટ્રિક L = Last + Loss તરંગોનો ક્રમ P → S → L ભૂકંપનું માપન ભૂકંપ માપવા માટે બે મહત્વના માપદંડ છે. 1. રિક્ટર સ્કેલ (Richter Scale) Charles Francis Richter દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ. વિશેષતા ભૂકંપની તીવ્રતા (Magnitude) માપે છે. લઘુગણકીય સ્કેલ છે. 2. મર્કેલી સ્કેલ (Mercalli Scale) Giuseppe Mercalli દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ. વિશેષતા ભૂકંપની અસર માપે છે. I થી XII સુધી વર્ગીકરણ. સિસ્મોગ્રાફ ભૂકંપ માપવાનું સાધન સિસ્મોગ્રાફ કહેવાય. Seismograph કાર્ય ભૂકંપીય તરંગો નોંધે છે અને તેની તીવ્રતા માપવામાં મદદ કરે છે. વિશ્વના મુખ્ય ભૂકંપ પટ્ટા 1. પરિ-પ્રશાંત પટ્ટો (Ring of Fire) Pacific Ring of Fire વિશ્વના લગભગ 80% ભૂકંપ અહીં આવે છે. 2. ભૂમધ્યસાગરીય-હિમાલય પટ્ટો Alpide Belt ભારતનો હિમાલય વિસ્તાર આ પટ્ટામાં આવે છે. 3. મધ્ય મહાસાગરીય પટ્ટો સમુદ્રની મધ્યમાં આવેલા રિજ વિસ્તાર. ભારતમાં ભૂકંપ ભારત ટેક્ટોનિક રીતે સક્રિય દેશ છે. સૌથી સંવેદનશીલ વિસ્તારો કાશ્મીર હિમાચલ પ્રદેશ ઉત્તરાખંડ ઉત્તર-પૂર્વ ભારત ગુજરાતનો કચ્છ વિસ્તાર કચ્છનો ભૂકંપ (2001) 2001 Gujarat earthquake મુખ્ય મુદ્દા તારીખ : 26 જાન્યુઆરી 2001 કેન્દ્ર : ભુજ તીવ્રતા : 7.7 ભારે જાનહાનિ અને સંપત્તિનું નુકસાન સુનામી અને ભૂકંપ સમુદ્રની અંદર આવેલા શક્તિશાળી ભૂકંપથી સુનામી સર્જાય છે. 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami અસરગ્રસ્ત દેશો ભારત ઇન્ડોનેશિયા શ્રીલંકા થાઇલેન્ડ ભૂકંપ દરમિયાન શું કરવું? કરવું ✅ ટેબલ નીચે આશરો લેવો ✅ લિફ્ટનો ઉપયોગ ન કરવો ✅ ખુલ્લી જગ્યાએ જવું ✅ ગભરાટ ન કરવો ન કરવું ❌ બારી પાસે ઉભા ન રહેવું ❌ દોડાદોડ ન કરવી ❌ વીજળીના થાંભલા પાસે ન જવું ભૂકંપ ઝોન (ભારત) ભારતને ભૂકંપ જોખમ મુજબ વિવિધ ઝોનમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે. Zone II ઓછું જોખમ Zone III મધ્યમ જોખમ Zone IV વધુ જોખમ Zone V સૌથી વધુ જોખમ પરીક્ષા માટે અગત્યના પ્રશ્નો Q. ભૂકંપનું માપન કયા સાધનથી થાય? Ans. સિસ્મોગ્રાફ Q. P તરંગ કઈ સ્થિતિમાં પસાર થાય? Ans. ઘન, પ્રવાહી અને વાયુ Q. S તરંગ કઈ સ્થિતિમાં પસાર થતી નથી? Ans. પ્રવાહી Q. સૌથી વધુ નુકસાન કઈ તરંગ કરે? Ans. L તરંગ Q. વિશ્વના સૌથી વધુ ભૂકંપ કયા પટ્ટામાં આવે? Ans. પરિ-પ્રશાંત પટ્ટો (Ring of Fire) Q. 2001નો વિનાશક ભૂકંપ ક્યાં આવ્યો? Ans. ભુજ (ગુજરાત) એકદમ સરળ ટ્રિક "P પહેલા – S પછી – L છેલ્લે" "Focus અંદર – Epicenter ઉપર" "Richter તીવ્રતા માપે – Mercalli અસર માપે" "Ring of Fire = સૌથી વધુ ભૂકંપ" આ મુદ્દાઓ #GPSC,# UPSC, #GSSSB, #Talati, #Junior Clerk, #TET-TAT અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાય છે.