Tarixin Gizlədilmiş Səhifələri Şahidliyi İşığında Seyid Cəfər Pişəvəri və Məhəmməd Biryanın Taleyi

Tarixin Gizlədilmiş Səhifələri: Sayın Şapur bəy Qasimlinin Şahidliyi İşığında Seyid Cəfər Pişəvəri və Məhəmməd Biryanın Taleyi Müəllif: Rıza Qaraçay SACN – South Azerbaijan Consulting Network Güney Azərbaycan Türk Millətinin istiqlal mübarizəsi təkcə siyasi hadisələrdən ibarət deyil. Bu tarix, eyni zamanda, ağır repressiyalar, sürgünlər, müəmmalı ölümlər və illərlə gizli saxlanılmış şahid ifadələri ilə doludur. Bu hadisələrin araşdırılması gələcək nəsillərin öz milli tarixini daha dərindən öyrənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sayın Şapur bəy Qasimlinin təqdim etdiyi xatirələr və şahid ifadələri də bu baxımdan diqqətəlayiq mənbələrdən biridir. Onun danışdıqları, xüsusilə Seyid Cəfər Pişəvərinin ölümü və Məhəmməd Biryanın uzun sürgün həyatı ilə bağlı mühüm iddiaları əhatə edir. Bu məlumatlar müstəqil tarixşünaslıq araşdırmaları ilə ayrıca yoxlanılmalı olsa da, milli yaddaşın qorunması baxımından qeydə alınması böyük əhəmiyyət daşıyır. Seyid Cəfər Pişəvərinin ölümü barədə şahid iddiaları Şapur bəy Qasimlinin danışdığına görə, Seyid Cəfər Pişəvərinin ölümü rəsmi şəkildə təqdim edildiyi kimi adi avtomobil qəzası olmayıb. Onun ifadəsinə əsasən, Pişəvəri əvvəlcə təhlükəsizlik strukturları ilə əlaqəli şəxslər tərəfindən zorakılığa məruz qalıb, daha sonra Xankəndinə aparılıb və orada erməni əsilli bir həkim tərəfindən ölümcül iynə vurulduğu iddia olunur. Bu iddialar uzun illər Güney Azərbaycan Türk Milləti arasında dolaşan müxtəlif rəvayət və şahid ifadələri ilə müəyyən mənada səsləşir. Bununla yanaşı, bu mövzuda tarixçilər arasında yekdil mövqe yoxdur və bu iddiaların arxiv sənədləri əsasında daha geniş araşdırılması zəruridir. Məhəmməd Biryanın 33 illik faciəsi Şapur bəyin təqdim etdiyi məlumatlarda Məhəmməd Biryanın həyatı da böyük faciə kimi təsvir edilir. Onun sözlərinə görə, Birya təxminən 20 il həbsdə saxlanılıb, daha sonra isə 13 ildən artıq sürgündə yaşamağa məcbur edilib. Şamaxı rayonunda yerləşən sovxozlardan birində son dərəcə ağır şəraitdə yaşadığı, hətta müəyyən dövrlərdə toyuq damında qalmağa məcbur edildiyi bildirilir. Bu xatirələr sovet repressiyalarının Güney Azərbaycan Türk Millətinin siyasi və mədəni liderlərinə qarşı necə sərt tətbiq edildiyini göstərən mühüm şahid ifadələri kimi qiymətləndirilə bilər. İrana dönüş prosesi Şapur bəy Qasimlinin danışdığına əsasən, 1981–1982-ci illərdə Məhəmməd Biryanın İrana qayıtması üçün mürəkkəb diplomatik proses həyata keçirilib. Konsulluq sənədlərinin hazırlanması, gecə saatlarında gizli görüşlərin təşkili və müxtəlif dövlət qurumlarının prosesə cəlb olunması onun nəzarət altında saxlanıldığını göstərən məqamlardan biri kimi təqdim olunur. Bu məlumatlar həmin dövrün siyasi atmosferini və sovet bürokratiyasının sərt nəzarət mexanizmlərini anlamaq baxımından maraqlı material hesab oluna bilər. Tarixi yaddaşın qorunmasının əhəmiyyəti Tarix yalnız dövlət arxivlərində saxlanılan sənədlərdən ibarət deyil. Şahidlərin xatirələri, iştirakçıların danışdıqları və nəsildən-nəslə ötürülən məlumatlar da tarixşünaslıq üçün qiymətli mənbələrdir. Lakin belə məlumatların gələcək araşdırmalarda arxiv sənədləri, digər şahid ifadələri və elmi tədqiqatlarla müqayisə edilərək qiymətləndirilməsi vacibdir. Sayın Şapur bəy Qasimlinin təqdim etdiyi məlumatlar da bu baxımdan gələcək tədqiqatçılar üçün araşdırılmağa dəyər materiallar sırasındadır. Nəticə Güney Azərbaycan Türk Millətinin azadlıq mübarizəsi tarixində hələ də tam işıqlandırılmamış çoxlu hadisələr mövcuddur. Seyid Cəfər Pişəvərinin müəmmalı ölümü və Məhəmməd Biryanın uzun sürgün həyatı bu mövzulardan yalnız ikisidir. SACN – South Azerbaijan Consulting Network hesab edir ki, bu cür şahid ifadələrinin toplanması, sənədləşdirilməsi və elmi metodlarla araşdırılması gələcək nəsillər üçün milli yaddaşın qorunmasına xidmət edəcək və Güney Azərbaycan Türk Millətinin tarixinin daha dolğun şəkildə öyrənilməsinə töhfə verəcəkdir.